Reji ve Sahneleme Terimleri: Yönetmenlik Dili

Giriş: Reji ve sahneleme dili

Reji ve mizansen, yönetmenlik pratiğinin çekirdek kavramlarıdır; mizansen kavramsal, bloklama ise operasyonel bir terim olarak ayrıştırılır. Pavis mise-en-scène’i sahneleme bütünü olarak tanımlar. ¹

Peter Brook boş alan metaforuyla sahneleme kararlarının anlam üretimindeki merkeziliğini vurgular. ²

Kompozisyon, tempo ve odak

Tempo, ritim, odak, geçiş ve sahne resmi, seyircinin dikkat ekonomisini yönetir. Anne Bogart sahnedeki bir nesnenin açısı ya da oyuncunun jesti gibi kesin yönetmen kararlarının seyircinin dikkatini belirlediğini savunur. ³

Tableau ve sightline terimleri görsel düzen ile seyirci konumunu birlikte düşünür.

Cue, trafik ve planlar

Cue terimi reji grubunun birincil kaydıdır; ışık, ses ve prova gruplarıyla ilişkilendirilir. Mitchell teknik provada ışık ve ses cue’larının çalışılmasını ve bu provayı kimin yöneteceğinin önceden belirlenmesini anlatır. ⁴

Ground plan, spike mark, cross/counter-cross ve prompt book teknik dokümantasyonun parçalarıdır.

Gay McAuley’e göre bloklama (blocking) esas olarak hareketlerin ve gruplamaların kurulması ve aksiyonun yerleştirilmesiyle ilgilidir ve tiyatral anlamın yaratılmasında temel bir işleve sahiptir; terimin kökeni ise kesin olarak bilinmemektedir. ⁵ Susan Letzler Cole, bloklamanın insanlar arasındaki değişen dinamiği ya da önemli bir etkileşimi doğrudan gösterebildiğini ve bu anlamda bir tür edebiyat eleştirisi gibi işleyebildiğini yazar. ⁶

Tarihsel arka plan: modern yönetmenin doğuşu

Bugünkü anlamıyla yönetmen figürü görece yenidir. Brockett ve Hildy, Saxe-Meiningen Dükü’nün prodüksiyonun bütün öğelerini birleşik bir bütün hâlinde kaynaştırabilen, her şeye hâkim yönetmenin değerini gösterdiğini yazar. ⁷ The Cambridge Guide to Theatre da Saxe-Meiningen Dükü’nün modern tiyatronun ilk sahne yönetmeni olarak sıkça anıldığını belirtir. ⁸ Aynı kaynağın “directing” maddesi, yönetmenliği tiyatroyu oluşturan görme ve yapma bütününün bir parçası olarak tanımlar ve tiyatral olayı biçimlendirmek için müdahale ihtiyacının her düzeyde hissedilebildiğini söyler. ⁹

Adolphe Appia, bir yanda partisyonun sayfalarında saklı henüz gerçekleşmemiş drama, öte yanda eğitimi ve kişiliğiyle oyuncu ile prodüksiyonun cansız öğelerini denetleyen sahneleyici (producer) arasındaki ilişkiyi tartışır. ¹⁰ Marvin Carlson ise yönetmen Max Reinhardt’ın 1920’de Hofmannsthal’ın Everyman uyarlamasını Salzburg’da büyük katedralin önündeki meydanda sahnelediğini aktarır; bu örnek sahnelemenin geleneksel sahne binası dışına taşabildiğini gösterir. ¹¹

Yönetmen, oyuncu ve tasarım ekibi

Stanislavski’nin öğretmen figürü Tortsov, oyunculuk tek başına yaratıcı görevlere yetecek kusursuzluğa ulaşana dek yönetmenin ve tasarımcının hizmetine ihtiyaç duyulacağını söyler. ¹² Uta Hagen, yönetmenin yazarın niyetini desteklemek için prodüksiyonu tematik olarak biçimlendirebileceğini ve iyi eğitimli bir oyuncunun bunu yaratıcı sürecine müdahale olarak görmemesi gerektiğini anlatır. ¹³

Prova notlarının işlevi de yönetmenlik dilinin parçasıdır. Cole, provadaki notların oyuncular için teşvik, enerji veren varsayımlar ya da kumdaki ayak izleri gibi silinmesi amaçlanan işaretler olarak işleyebildiğini belirtir. ¹⁴

Yönetmen tasarım ekibiyle birlikte çalışır. Holloway, yönetmenin prodüksiyon için bir konsept sunmasını, herkesin çalışmasını yöneten temel önermeyi ortaya koyan bir misyon bildirgesine benzetir. ¹⁵ J. Michael Gillette da ışık tasarımı kitabında yönetmen ile dekor, kostüm, ışık ve ses tasarımcıları arasındaki işbirliğinin önemini vurgular ve ekip arasında düşünce, üslup ve yön birliği varsa prodüksiyonun başarı şansının yüksek olduğunu söyler. ¹⁶

Francis Reid, ışık provasında ışık tasarımcısıyla birlikte yönetmenin, dekor tasarımcısının ve oyuncuların hareketlerini ayrıntılı bilen ve temsili yönetecek sahne yönetimi üyesinin bulunduğunu yazar. ¹⁷ Iain Mackintosh ise yeni tiyatro binalarının tasarımında yönetmen ve sahne tasarımcısının mimarla ilişkisini tartışır; mimari planların zor okunduğunu ve yönetmenlerin mimara tam güvenmek zorunda hissettiğini belirtir. ¹⁸

Seyirciyle ilişki de bir sahneleme kararıdır. Carlson, Ariane Mnouchkine gibi yönetmenlerin seyirciyi temsilden önce gelip oyuncuların hazırlığını “kulis”te izlemeye davet ettiğini aktarır. ¹⁹

Terimler sözlüğü

Aşağıdaki kayıtlar bu grubun canonical terim listesine karşılık gelir; ileride ayrı terim sayfalarına genişletilecektir.

Reji

Kısa tanım: Bir oyunun sahneye konmasını, oyuncuların yönlendirilmesini ve bütün sahne öğelerinin düzenlenmesini kapsayan yönetmenlik işi (direction).

Pavis oyuncu yönetimini (direction d’acteur), yönetmenin ilk provalardan son düzeltmelere kadar oyunculara öneride bulunup onları yönlendirdiği süreç olarak tanımlar. ²⁰ Sahnelemeye hazırlık sürecinde yönetmen uzun masa başı okumaları düzenler, olası yorumları açıklar; oyuncuya görünür fiziksel eylemler için bir ritim ve alt metne bağlı bir iç ritim bulmasında yardım eder. ²¹

Kullanım örneği: “Bu yorumda reji, metindeki sessizlikleri öne çıkarıyor.”

İlişkili terimler: Sahneleme · Bloklama · Reji notu

Mizansen

Kısa tanım: Sahnedeki tüm görsel ve işitsel öğelerin bir araya getirilmesi; sahneleme bütünü.

Fransızca mise-en-scène karşılığı; dekor, ışık, kostüm, oyuncu hareketi ve ritmin bütünüdür. ²²

İlişkili terimler: Reji · Sahne resmi · Kompozisyon

Bloklama

Kısa tanım: Provada oyuncuların sahnedeki konumlarının ve hareket yollarının belirlenip sabitlenmesi (blocking).

Bogart bloklamayı oyuncuların içinde hareket edip gelişebileceği bir araç olarak görür: paradoks biçimde kısıtlamalar, kesinlik ve titizlik özgürlüğün olanağını yaratır; biçim, oyuncunun içinde çalışabileceği bir kaba dönüşür. ²³ Not alan sahne amirlerinden unutulan bloklamayla ilgili anlaşmazlıkları çözmeleri istenebilir. ²⁴

Kullanım örneği: “Birinci sahnenin bloklamasını bugün bitirip yarın üstünden geçelim.”

İlişkili terimler: Cross · Marke etmek · Reji notu

Sahneleme

Kısa tanım: Bir metnin ya da performans fikrinin sahnede somut bir gösteriye dönüştürülmesi (staging).

Pavis’e göre sahnelemenin tutarlılığı her şeyden önce onu besleyen dramaturjik tutarlılığa bağlıdır; sahneleme metinde okunan tutarlılığı ya da tutarsızlığı vurgulayabilir, yadsıyabilir ya da kendi tutarlılığını kurabilir. ²⁵ Sahneleme dramaturjik ilkelerden, genel sahneleme seçeneklerinden ve genel yönden sapabilecek bir dizi pratik sahne kararından oluşur. ²⁶

Kullanım örneği: “Sahneleme, saray sahnelerini boş bir sahnede ve yalnızca ışıkla kuruyor.”

İlişkili terimler: Reji · Mizansen · Sahne resmi

Sahne trafiği

Kısa tanım: Sahne trafiği, tiyatro prodüksiyonunda kullanılan mesleki/teknik bir terimdir.

Sahne trafiği (Stage traffic) terimi, reji sahneleme alanında kullanılır. Mesleki kullanımda bağlam (prova, temsil, teknik ekip) anlamı belirler. Kaynak doğrulaması tamamlandığında canonical kayıt gerçek sayfa/bölüm locator'ıyla desteklenir.

Tempo

Kısa tanım: Bir sahnenin, replik akışının ya da hareketin hızı.

Cole’un gözlemlediği bir provada yönetmen, metinden çıkarılan bir sahne yönergesindeki tempo göstergesini soprano sanatçının sahnedeki yürüyüşüne aktarır. ²⁷

Kullanım örneği: “Tempo düştü; replikler arasındaki boşlukları kapatın.”

İlişkili terimler: Ritim · Geçiş · Sahne aksiyonu

Ritim

Kısa tanım: Sahnede tempo değişimlerinin, vurguların, duraklamaların ve hareketlerin oluşturduğu düzen (rhythm).

Pavis’e göre metnin söylenişi noktalama, bölümleme, sözdizimsel anlam ve cümlede öne çıkarılan vurgulu sözcüklere dayalı bir ritim taşır. ²⁸ Yönetmen oyuncunun görünür fiziksel eylemler için bir ritim, alt metne bağlı bir iç ritim bulmasına yardım eder. ²⁹ Brecht bu süreci bir tenis maçına benzetir: oyuncu kendisine gelen replikleri bir tenisçinin topu alması gibi tonunu yakalayıp aktararak alır. ³⁰

Kullanım örneği: “Sahnenin ritmi kavgadan sonra bilerek yavaşlıyor.”

İlişkili terimler: Tempo · Geçiş · Sahne aksiyonu

Odak

Kısa tanım: Seyircinin dikkatinin sahnede belirli bir oyuncuya, yere ya da eyleme yöneltilmesi (focus).

Seçici odak, seyircinin dikkatini belirli bir yere yöneltmek demektir; ışık tasarımcısı bunu çeşitli yollarla, öncelikle içgüdüsel tepkilerimizi kullanarak yapar. ³¹ Odak oyuncuların düzeniyle de kurulur: Cole’un gözlemlediği bir provada yönetmen tabloyu her karakter başka bir karaktere odaklanacak biçimde düzenler. ³²

Kullanım örneği: “Odak sağ öndeki mektupta olmalı; arkadakiler kıpırdamasın.”

İlişkili terimler: Sahne resmi · Kompozisyon · Tableau

Kompozisyon

Kısa tanım: Sahnedeki oyuncuların, dekorun ve ışığın görsel bir bütün oluşturacak biçimde düzenlenmesi (stage composition).

Gillette’e göre iyi bir kompozisyon genellikle tasarım öğelerinin uyumlu ve bütünlüklü bir biçimde düzenlenmesiyle ortaya çıkar. ³³ Kontrast, birbirine benzemeyen tasarım öğelerinin yan yana konmasıdır; etkili olabilmesi için kompozisyondaki baskın görsel temaya karşı işlemelidir, ama fazla kontrast bütünlüğü bozabilir. ³⁴

Kullanım örneği: “Kompozisyon, kalabalığı sol arkada toplayıp kralı sağ önde yalnız bırakıyor.”

İlişkili terimler: Sahne resmi · Odak · Tableau

Geçiş

Kısa tanım: Bir sahneden, bölümden ya da duygu durumundan ötekine geçiş anı ve bu anın sahnelenmesi (transition).

Cole’un gözlemlediği bir provada, şakalı bir sekans bir şarkı bölümünden uzun bir konuşmaya geçişi sağlamak için kullanılır; bu geçiş provada keşfedilmiş görünür. ³⁵ Robert Wilson’ın provalarında geçişler vuruş (beat) yerine sayımla (count) ölçülür; yönetmen “yedi sayı bekle” gibi kesin süreler verir. ³⁶

Kullanım örneği: “Geçişte ışık değişirken oyuncular yerlerine yürüsün.”

İlişkili terimler: Tempo · Ritim · Dekor değişimi

Cue

Kısa tanım: Teknik veya performans akışında bir sonraki adımı tetikleyen işaret.

Reji, ışık, ses ve oyuncu girişlerinde ortak terminoloji; tek canonical kayıt, çoklu grup ilişkisi. ³⁷

İlişkili terimler: Antre · Işık cue'su · Ses cue'su

Reji notu

Kısa tanım: Yönetmenin prova ya da temsil sonrasında oyunculara ve ekibe verdiği düzeltme ve yönlendirme notları.

Cole’a göre provadaki notlar oyunculara teşvik, enerji veren varsayımlar ya da işaretler işlevi görebilir; not alan sahne amirlerinden unutulan bloklamayla ilgili anlaşmazlıkları çözmeleri istenebilir, ama yönetmen önerileri daha incelikli konulardır. ³⁸ Yönetmen not alırken provayı durdurmayabilir: Cole’un gözlemlediği bir provada yönetmen, bir oyuncu replikte zorlanıp sahne yavaşladığında başını eğip not alır. ³⁹

Kullanım örneği: “Genel provadan sonra yönetmen yarım saat reji notu verdi.”

İlişkili terimler: Reji · Bloklama · Prompt book

Sahne aksiyonu

Kısa tanım: Oyuncunun sahnede yaptığı fiziksel iş ve eylemler; sözün yanında sahnenin görünür eylem katmanı (stage business, stage action).

Pavis’e göre sahne işleri (stage business) ve dil dışı etmenler (tonlama, yüz ifadesi, jestler) aslında oyun yazarı, yönetmen ve oyuncu tarafından sağlanır ama karakterlerin kendisinden geliyormuş gibi görünür. ⁴⁰ Metin her zaman belirli bir duruma karşılık gelen sahne işlerine göre bölümlenir. ⁴¹ Ball senaryo çözümlemesinde oyunun eylem olduğunu vurgular: bir oyun eylemi anlatmaz, eylemin kendisidir. ⁴²

Kullanım örneği: “Sahne aksiyonu olarak çay demlerken repliği söylesin.”

İlişkili terimler: Bloklama · Tempo · Odak

Sahne resmi

Kısa tanım: Belirli bir anda oyuncuların, dekorun ve ışığın seyirciye sunduğu bütünlüklü görüntü (stage picture).

Pavis, canlı bir tablo olarak tasarlanan resim çerçeveli sahneden parçalı sahne mekânına kadar eylem çerçevesini yeniden tanımlayan birçok girişim olduğunu ve sahne gerçekliğinin nasıl sunulduğunu bilmenin önemini vurgular. ⁴³ Günümüzde sahneler çoğu zaman bir dizi güzel imgeden oluşur; sahne zihinsel bir manzaraya ya da tabloya yaklaşır. ⁴⁴

Kullanım örneği: “Perde açılınca sahne resmi bir Flaman tablosunu andırıyor.”

İlişkili terimler: Kompozisyon · Tableau · Odak

Tableau

Kısa tanım: Oyuncuların hareketsiz, anlamlı bir pozda donarak bir tabloyu andıran görüntü oluşturduğu sahne anı.

Pavis tableau vivant’ı, bir heykeli ya da tabloyu çağrıştıran anlamlı bir pozda hareketsiz ve sabit duran bir ya da birkaç oyuncunun sahnelenmesi olarak tanımlar. ⁴⁵ Dramatik yapı açısından tableau, mekândaki büyük değişikliklere göre belirlenen bir oyun birimidir; tableau estetiği on sekizinci yüzyılda ortaya çıkmıştır. ⁴⁶ Cole’un gözlemlediği bir provada yönetmen tableau’yu her karakter başka bir karaktere odaklanacak biçimde düzenler ve ardından sessizliğin içinden bir ses yükselmesini ister. ⁴⁷

Kullanım örneği: “Perde kapanmadan önce bütün kadro beş saniyelik bir tableau’da donuyor.”

İlişkili terimler: Sahne resmi · Kompozisyon · Odak

Ground plan

Kısa tanım: Dekorun sahne üzerindeki yerleşimini tepeden, ölçekli olarak gösteren yatay kesit çizimi (zemin planı).

Zemin planı tiyatroda kullanılan belki de en önemli teknik çizimdir ve dekor tasarımcısı tarafından hazırlanır. USITT’nin ışık planı tanımından uyarlanarak, kesme düzleminin tiyatroyu yatay olarak kestiği bir kesit çizimi olarak tanımlanabilir. ⁴⁸ Teknik yönetmen zemin planını orta hat kesitiyle birlikte setin sahnede nereye oturacağını ve maskelemenin nereye konacağını belirlemek için kullanır. ⁴⁹

Kullanım örneği: “Ground plan’a göre kanepe orta hattın bir metre solunda.”

İlişkili terimler: Sightline · Bloklama · Light plot

Prompt book

Kısa tanım: Sahne amirinin metni, bloklamayı ve bütün cue’ları kaydettiği ana prodüksiyon kitabı (suflör kitabı).

Teknik haftanın başında yapılan kâğıt provasında (paper tech) tasarımcılar, yönetmen ve sahne amiri cue’ları konuşup sahne amirinin prompt book’una kaydeder; cue yerleri üzerinde anlaşmak zaman ve sabır ister ama titiz bir kâğıt provası teknik haftada zaman kazandırır. ⁵⁰ Pavis prompt book’u, ses ve ışık efektleri dahil temsili belleğe kaydetmek için kullanılan her türlü notasyon sistemini içeren, bir mizansenin yeniden canlandırılması ve araştırmacılar için temel belge olarak tanımlar. ⁵¹

Kullanım örneği: “Sahne amiri bütün ışık cue’larını kurşun kalemle prompt book’a işledi.”

İlişkili terimler: Reji notu · Bloklama · Işık cue'su

Sightline

Kısa tanım: Seyirci koltuklarından sahnenin hangi bölümlerinin görülebildiğini belirleyen görüş hattı.

Görüş hattı çizimleri, genellikle ön ve son sıraların en dış koltukları olan uç koltuklardan sahnenin herhangi bir noktasına uzanan bakışları gösteren ölçekli plan ve kesit çizimleridir. ⁵² Bu çizimlere zaman ayırmak değerlidir: dekor çoğu zaman görüş hatları denetlenmeden yapılıp boyanır ve sahneye kurulur; bazen setin bir bölümünün görüş dışında kaldığı ancak o zaman anlaşılır. ⁵³

Kullanım örneği: “Balkonun sightline’ından bakınca arka platform görünmüyor.”

İlişkili terimler: Ground plan · Masking · Sahne resmi

Cross

Kısa tanım: Oyuncunun sahnede bir noktadan ötekine yürüyerek yaptığı geçiş.

Cole’un aktardığı bir Çehov provasında bir karakter Ranevskaya’nın yanına geçer (cross); bu geçiş, bir zamanlar uşağı olduğu kadınla yakınlık kurarak genç rakibin yerini alıyormuş gibi bir anlam taşır. ⁵⁴ Başka bir provada çıkarılan sahne yönergesindeki tempo göstergesi soprano sanatçının sahneyi kat eden yürüyüşüne aktarılır. ⁵⁵

Kullanım örneği: “Bu replikte pencereye cross yap, sonra arkanı dön.”

İlişkili terimler: Bloklama · Counter-cross · Sahne trafiği

Counter-cross

Kısa tanım: Counter-cross, tiyatro prodüksiyonunda kullanılan mesleki/teknik bir terimdir.

Counter-cross terimi, reji sahneleme alanında kullanılır. Mesleki kullanımda bağlam (prova, temsil, teknik ekip) anlamı belirler. Kaynak doğrulaması tamamlandığında canonical kayıt gerçek sayfa/bölüm locator'ıyla desteklenir.