Ses ve Efekt Terimleri: Tiyatro Ses Tasarım Dili

Giriş: Ses ve efekt

Tiyatroda ses; canlı, playback, Foley ve ambiyans katmanlarına ayrılır. Deena Kaye tiyatro ses tasarımını müzik ve efekt bütünü olarak ele alır. ¹

John A. Leonard tiyatro sesi üzerine kitabında cue, plot ve operatör terminolojisini detaylandırır. ²

Mikrofonlama ve P.A.

Lavalier, foldback, FOH ve feedback terimleri ses güçlendirme pratiğinden gelir. Gillette prodüksiyon el kitabında ses sistemlerinin sahne entegrasyonunu özetler. ³

Tasarım kavramları

Soundscape, underscore, voice-over ve off-stage voice, anlatı ve atmosfer katmanlarını ayırır. Pavis ses ve mekân kavramlarını sözlük düzeyinde ilişkilendirir. ⁴

Adolphe Appia, görme ve işitme yasalarının birlikte sahne dekorunun uzlaşımlarını belirlediğini ve bu nedenle eylemin geçtiği yerin oyuncunun diliyle aynı somutlukta sunulamayacağını yazar. ⁵ Bu bakış, ses tasarımını dekorun eki değil, sahne resmini kuran eşit bir katman olarak düşünmenin erken bir dayanağıdır.

Ses katmanları: canlı, playback ve güçlendirme

Güncel prodüksiyon rehberleri tiyatro sesini üç kaynağa ayırır: oyuncuların ürettikleri de dahil canlı sesler, önceden kaydedilmiş öğelerin playback ile çalınması ve amplifikasyonla yapılan ses güçlendirme (sound reinforcement). ⁶ Holloway, efektlerin tarihsel olarak canlı düzeneklerle yapıldığını da hatırlatır; bu ayrım Türkçe prova dilindeki “canlı efekt” ile “kayıttan efekt” ayrımına doğrudan karşılık gelir.

The Cambridge Guide to Theatre’ın ses maddesi, mikrofon, gramofon plağı ve teyp öncesinde tiyatroda sesin tamamen mekanik ve canlı efektlere dayandığını, bu efektleri üretmenin başlı başına bir zanaat olduğunu belirtir. ⁷ Brockett ve Hildy’nin aktardığı erken modern örneklerde gök gürültüsü pürüzlü bir oluktan top gülleleri ya da taşlar yuvarlanarak, rüzgâr ise ince tahta şeritler havada hızla döndürülerek elde edilir. ⁸

Bugün Foley terimiyle anılan pratik efekt geleneği bu mekanik düzeneklerin devamıdır; fark, sesin artık kayıt, işleme ve hoparlör yerleşimiyle birlikte tasarlanmasıdır.

Salon akustiği ve ses operatörünün konumu

Ses terminolojisi yalnızca ekipmanı değil, salonun kendisini de kapsar. Iain Mackintosh, Ulusal Tiyatro’nun Olivier salonunda açılıştan kısa süre sonra akustik sorunlar nedeniyle bir süreliğine mikrofonlar da dahil çeşitli düzeltici önlemlere başvurulduğunu aktarır. ⁹ Bu örnek, “akustik” ile “ses güçlendirme” kararlarının bina ölçeğinde birbirine bağlı olduğunu gösterir.

Judith Strong’un tiyatro binaları tasarım rehberi, ses kontrol konumlarını ayrı bir başlıkta ele alır ve mikrofon kullanılan prodüksiyonlarda ses operatörünü seyirciyle aynı akustik ortama yerleştiren bir kontrol konumunun gerekli olduğunu belirtir. ¹⁰ FOH miksaj masası teriminin salonun içinde, çoğu zaman seyirci sıraları arasında konumlanmasının gerekçesi budur.

Gay McAuley ise ses ekipmanının her zaman görünmez kalmadığını vurgular: ses operatörü sunum alanında görünür olabilir ya da ses ekipmanı doğrudan oyuncular tarafından çalıştırılabilir. ¹¹ Bu durumda “sahne dışı ses” ile “sahne üstü ses” ayrımı tasarımın bilinçli bir parçası hâline gelir.

Provada ses: cue, düzey ve ekip dili

Ses cue’ları prova sürecinde yönetmen ile ses ekibi arasında sürekli bir iletişim gerektirir. Susan Letzler Cole’un gözlemlediği bir provada yönetmen, parmaklarıyla ses cue’larını işaret eder ve zaman zaman ses operatörüne dönerek sözlü ya da mimikle yönlendirme yapar. ¹² Aynı kitapta, oyuncular duyulamadığı için yönetmenin synthesizer’ın ses düzeyinin düşürülmesini istediği bir prova da aktarılır. ¹³

Anne Bogart, birlikte çalıştığı ses tasarımcısının provaya ilk günden katıldığını ve ses manzaralarının (soundscape) sahnede bir oyuncu gibi işlediğini yazar. ¹⁴ J. Michael Gillette de yönetmen ile ışık ve ses tasarımcıları dahil tasarım ekibi arasında düşünce, üslup ve yön birliği olduğunda prodüksiyon konseptinin bütünlüklü olma olasılığının arttığını vurgular. ¹⁵

Ses, en temelde oyun metninin duyulmasıyla ilgilidir. Peter Brook, oyunun duyulması isteniyorsa sesinin oyunun kendisinden çıkarılması gerektiğini ve bunun pek çok bilinçli eylem gerektirdiğini söyler. ¹⁶ Ses tasarımının teknik terimleri, bu temel amacın, yani metnin ve oyuncunun seyirciye ulaşmasının araçlarıdır.

Terimler sözlüğü

Aşağıdaki kayıtlar bu grubun canonical terim listesine karşılık gelir; ileride ayrı terim sayfalarına genişletilecektir.

Efekt

Kısa tanım: Doğal ya da insan yapımı bir sesin sahnede yapay olarak yeniden üretilmesi (sound effect, SFX).

Pavis ses efektlerini doğal ve insan yapımı seslerin yapay yeniden üretimleri olarak tanımlar ve her zaman kolay olmasa da bunların sözcüklerden ayrılması gerektiğini belirtir. ¹⁷ Eski oyun metinlerindeki ses efekti planları bir Birinci Dünya Savaşı muharebesinin ya da hayalet bir buharlı lokomotifin nasıl yeniden yaratılacağını anlatır; Leonard bu talimatların arkasındaki yaratıcılığı ve efektin oyuna yazıldığı dönemde prodüksiyona nasıl yerleştirildiğini anlamanın önemini vurgular. ¹⁸

Kullanım örneği: “Kapı vuruşu efekti bir saniye geç geldi.”

İlişkili terimler: Ses cue'su · Foley · Ambiyans

Ses cue'su

Kısa tanım: Ses operatörünün belirli bir anda bir sesi başlatması, değiştirmesi ya da durdurması için numaralanmış işaret.

Leonard’a göre bir gösterinin ses cue sheet’i her cue için numarayı ya da adı, uygulama tipini (Go, Build, Fade, Stop, Preset) ve kaynağı (sampler, CD, mikrofon vb.) içermelidir. ¹⁹ Kartuş sistemlerinde makine bir sonraki işaret sesini algılayana kadar çalar; ardından ya durup cue’yu yeniden çalmaya hazır bekler ya da bir sonraki cue’ya hızla ilerler. ²⁰

Kullanım örneği: “Ses cue 14: telefon zili, Go.”

İlişkili terimler: Ses planı · Efekt · Fade (ses)

Ambiyans

Kısa tanım: Sahnenin yerini ve atmosferini kuran, sürekli arka planda duyulan çevre sesi (ambience).

Atmosfer sesleri döngüye alınmak yerine, üç ile altı dakika arasındaki kayıtlar uç uca eklenip kesintisiz bir kanal olarak kurgulanabilir. ²¹ Analog dönemde sonsuz bant döngülü NAB kartuşları arka plan efektleri için kullanılıyordu; özel bant gerektirmeleri ve bandı hızla aşındırmaları hazırlığı zaman alıcı ve pahalı kılıyordu. ²²

Kullanım örneği: “Orman ambiyansını sahne boyunca çok alçak seviyede tut.”

İlişkili terimler: Efekt · Underscore · Ses planı

Playback

Kısa tanım: Önceden kaydedilmiş ses ve müziğin temsil sırasında hoparlörlerden çalınması.

Gillette planlama açısından kayıt sistemini çalma (playback) sisteminden ayrı düşünmeyi önerir; mikser çalma kaynaklarının ton niteliğini değiştirip sinyali herhangi bir amplifikatöre yönlendirebilir. ²³ Oyuncunun kayıtlı müzik ya da efektle birlikte çalıştığı durumlarda ses, oyuncunun önündeki ve arkasındaki hoparlörlerden verilerek oyuncunun rahat edeceği ve yeterince yüksek bir playback seviyesi kurulur. ²⁴

Kullanım örneği: “Final şarkısı playback’ten geliyor, orkestra yok.”

İlişkili terimler: Canlı ses · Ses cue'su · Underscore

Canlı ses

Kısa tanım: Sahnedeki sesin, kayıttan değil, temsil anında mikrofonlarla alınıp güçlendirilmesi ya da canlı üretilmesi.

Gillette ses güçlendirme sistemini sahneden gelen sesin yükseltilmesi olarak tanımlar; bu durumda sistemin kaynağı mikrofondur. ²⁵ Oyuncular ve müzisyenler performanslarını her gece değiştirdiği için, kapalı bir kontrol odasındaki operatörün seyircinin sesi nasıl algıladığına dair fikri çok sınırlı kalır. ²⁶

Kullanım örneği: “Bu sahnede gitar canlı ses; operatör seviyeyi oyuncuyla birlikte izlesin.”

İlişkili terimler: Playback · Mikrofonlama · Front of house (ses)

Mikrofonlama

Kısa tanım: Oyuncunun, enstrümanın ya da efektin sesini alacak mikrofon tipinin ve konumunun belirlenmesi.

Mikrofonun yönlülük karakteri yerleşimi belirler: sekiz biçimli (figure-of-eight) mikrofonlar önden ve arkadan gelen sesi alıp yanlardan geleni reddeder, bu yüzden radyo tiyatrosunda karşılıklı iki karakter tek mikrofonla kaydedilebilir. ²⁷ Müzikallerde radyo mikrofonu vericilerinin yeri erkenden kostüm ve peruk bölümleriyle konuşulmalıdır: kostümlere özel cepler dikilmesi ve minyatür mikrofonların oyuncuların saçına ya da perukuna gizlenmesi için zaman ayrılması gerekir. ²⁸

Kullanım örneği: “Mikrofonlamada kemanı tek kardioid mikrofonla, yakından al.”

İlişkili terimler: Lavalier · Feedback · Canlı ses

Feedback

Kısa tanım: Hoparlörden çıkan sesin yeniden mikrofona girip döngü halinde yükselmesiyle oluşan çınlama ya da uğultu (howl-round).

Bir mikrofon açıldığında belirli bir frekansta feedback (howl-round) oluşabilir; bu frekansı belirleyip grafik ya da parametrik ekolayzırla sistemdeki payını azaltmak kabul gören bir yöntemdir. ²⁹ Müzikallerde en yüksek foldback seviyesini çoğu zaman sesi en zayıf şarkıcılar ister; bu yüzden feedback riskine en açık olanlar da onlardır. ³⁰

Kullanım örneği: “Oyuncu hoparlöre yaklaşınca feedback başladı, kanalı hemen kıs.”

İlişkili terimler: Foldback · Mikrofonlama · Lavalier

Fade (ses)

Kısa tanım: Bir sesin seviyesinin belirli bir süre içinde kademeli olarak yükseltilmesi ya da azaltılması.

Leonard ses cue sheet’inde uygulama tipini Go, Build, Fade, Stop ve Preset olarak ayırır; fade, sesin anında kesilmesinden (Stop) farklı, kademeli bir seviye değişimidir. ³¹ Kayıt yazılımları fade-in, fade-out ve cross-fade sürelerinin önceden ayarlanmasına olanak verir. ³²

Kullanım örneği: “Yağmur sesini beş saniyede fade et.”

İlişkili terimler: Ses cue'su · Ses planı · Ambiyans

Ses planı

Kısa tanım: Gösterideki bütün ses cue’larını sırası, tipi ve kaynağıyla listeleyen çalışma belgesi (sound plot, cue sheet).

Leonard’a göre cue sheet; prodüksiyon adı ve mekân, cue sheet numarası, cue numarası ya da adı, uygulama tipi ve kaynak bilgilerini içermelidir. ³³ Tasarımcı cue sheet’leri, ilk hoparlör planlarını, müzik partisyonlarını ve ekipman listelerini hazırlar; gösteri biçimlendikçe daha kesin bir ekipman listesi çıkarır. ³⁴

Kullanım örneği: “Ses planında ikinci perde 22 cue’dan oluşuyor.”

İlişkili terimler: Ses cue'su · Sound design · Fade (ses)

Foley

Kısa tanım: Canlı veya kayıtlı olarak sahnede üretilen pratik ses efektleri disiplini.

Adını Foley sanatçısı geleneğinden alır; ses tasarımının performatif kolu. ³⁵

İlişkili terimler: Efekt · Ses planı · Playback

Off-stage voice

Kısa tanım: Off-stage voice, tiyatro prodüksiyonunda kullanılan mesleki/teknik bir terimdir.

Off-stage voice (Sahne dışı ses) terimi, ses efekt alanında kullanılır. Mesleki kullanımda bağlam (prova, temsil, teknik ekip) anlamı belirler. Kaynak doğrulaması tamamlandığında canonical kayıt gerçek sayfa/bölüm locator'ıyla desteklenir.

Voice-over

Kısa tanım: Voice-over, tiyatro prodüksiyonunda kullanılan mesleki/teknik bir terimdir.

Voice-over terimi, ses efekt alanında kullanılır. Mesleki kullanımda bağlam (prova, temsil, teknik ekip) anlamı belirler. Kaynak doğrulaması tamamlandığında canonical kayıt gerçek sayfa/bölüm locator'ıyla desteklenir.

Soundscape

Kısa tanım: Soundscape, tiyatro kuramı veya dramaturji bağlamında kullanılan kavramsal bir terimdir.

Soundscape (Ses manzarası) terimi, ses efekt alanında kullanılır. Kavram kaydı, ileride ayrı terim sayfasında kuramsal derinlik kazanabilir. Kaynak doğrulaması tamamlandığında canonical kayıt gerçek sayfa/bölüm locator'ıyla desteklenir.

Sound design

Kısa tanım: Bir prodüksiyonun müzik, efekt ve ses güçlendirme düzeninin bütün olarak tasarlanması (ses tasarımı).

Gerçekçi ses efektleri ya da belirli bir döneme ait müzik kullanan prodüksiyonlarda ses tasarımcısı da tasarım ekibinin öteki üyeleri gibi araştırma yapmak zorundadır. ³⁶ Tasarımın çıktıları cue sheet’ler, hoparlör planları, müzik partisyonları ve ekipman listeleridir. ³⁷

Kullanım örneği: “Sound design, şehir gürültüsünü sahne değişimlerinin köprüsü olarak kullanıyor.”

İlişkili terimler: Ses planı · Efekt · Underscore

Front of house (ses)

Kısa tanım: Ses masasının ve operatörün seyirci salonunda, seyircinin duyduğunu duyabileceği bir konumda yer alması; salon ses sistemi.

Operatör kapalı bir kontrol odasındaysa seyircinin sesi nasıl algıladığına dair yalnızca çok sınırlı bir fikri olabilir; oyuncu ve müzisyenler performanslarını her gece değiştirir. Salondaki operatör konumu seyirciyi en az rahatsız edecek biçimde seçilmeli, operatör acil bir durumda ya da teknik sorunda yerinden fark ettirmeden ayrılabilmelidir. ³⁸ Salon tarafında efekt ve müziğin salonun yanlarından ve arkasından verilmesi, kimi durumlarda vokal güçlendirme de gerekebilir. ³⁹

Kullanım örneği: “FOH masası balkon altına kuruldu; operatör salonu doğrudan duyuyor.”

İlişkili terimler: Foldback · Canlı ses · Feedback

Foldback

Kısa tanım: Sahnedeki oyuncu ve müzisyenlerin kendilerini ve birbirlerini duyması için verilen monitör sesi (monitor mix).

Ses masasındaki yardımcı gönderimler (aux send) foldback ya da monitör amacıyla genellikle fader’dan önce (pre-fade) alınır; eski masalarda “Foldback Send” etiketli kontroller bulunur. ⁴⁰ Müzikalde orkestra üyelerinin çoğu bir tür monitöre erişmek ister; foldback seviyeleri gösterinin sorunsuz akışı için kritik olabilir ve kurulumu uzun sürebilir. ⁴¹

Kullanım örneği: “Şarkıcı foldback’te piyanoyu duymuyor; monitörü biraz aç.”

İlişkili terimler: Front of house (ses) · Feedback · Canlı ses

Lavalier

Kısa tanım: Oyuncunun kostümüne, saçına ya da perukuna gizlenen, çoğu zaman kablosuz bir vericiye bağlı küçük mikrofon (yaka mikrofonu).

Müzikallerde radyo mikrofonu vericilerinin nereye takılacağı prodüksiyonun başında kostüm ve peruk bölümleriyle konuşulur; kostümlere özel cepler dikilmesi ve minyatür mikrofonların oyuncuların saçına ya da perukuna gizlenmesi için zaman ayrılır. ⁴² Müzikallerde ses masasındaki kanal dinleme anahtarı, tek tek kablosuz mikrofonların durumunu denetlemek için çok değerlidir. ⁴³

Kullanım örneği: “Lavalier’i alnın saç çizgisine, perukun altına sabitle.”

İlişkili terimler: Mikrofonlama · Feedback · Foldback

Underscore

Kısa tanım: Oyunculuk ve diyalogun altında, onlarla eşzamanlı çalınan destekleyici müzik (alt müzik).

Müziği aksiyon ve diyalogun altında kullanmak film ve televizyon müziklerinden tanıdık bir uygulamadır ve tiyatroda giderek yaygınlaşmaktadır. ⁴⁴ Underscore müziği diyaloğa engel olmamalıdır; oyuncunun önündeki ve arkasındaki hoparlörler oyuncunun rahat edeceği bir seviyenin kurulmasına yardım eder. ⁴⁵

Kullanım örneği: “Mektup sahnesinde underscore çok alçak; repliği örtmesin.”

İlişkili terimler: Ambiyans · Sound design · Playback