Dekor ve Aksesuar Terimleri: Sahne Tasarım Dili

Giriş: Dekor terminolojisi

Dekor, set, prop ve aksesuar ayrımı Türkiye’de bazen günlük dilde iç içe geçer; bu rehber uluslararası karşılıkları (hand prop, set dressing vb.) alias olarak işaretler. J. Michael Gillette sahne tasarım disiplinlerinin sınırlarını prodüksiyon el kitabı düzeyinde çizer. ¹

Gary Thorne metin çözümlemesi aşamasında platform birimlerinin sahne tasarımındaki kullanımını ele alır. ²

Yapı, perde ve yüzey

Flat/pano, platform, scrim, masking ve box set, sahne resminin yapısal elemanlarıdır. Paul Carter flat ve scrim gibi bileşenleri teknik el kitabı düzeyinde tanımlar. ³

Perde (dekor) ile perde (dramatik akt) homograf ayrımı canonical slug’larda korunur.

Prop, load-in ve strike

Hand prop, set prop, breakaway prop ayrımı güvenlik ve bakım açısından kritiktir. Holloway yükleme ve söküm (load-in/strike) operasyonlarını prodüksiyon takvimiyle ilişkilendirir. ⁴

Gay McAuley, oyuncuların her dönemde şu ya da bu türden el aksesuarları kullandığını; ortaçağ farsındaki cimrinin kesesinden Macbeth’teki hançerlere kadar uzanan örneklerle hatırlatır. ⁵ Aynı yazar, oyun metninden doğmak yerine performansa dışarıdan dayatılan çözümler için tiyatrocuların “aksesuar çözümü” (props solution) ifadesini genellikle olumsuz anlamda kullandığını belirtir. ⁶

Tarihsel arka plan: kulis, fon ve dekor deposu

Bugün kullanılan dekor terimlerinin bir kısmı İtalyan tipi sahnenin değiştirme düzeneklerinden gelir. Brockett ve Hildy, Restorasyon dönemi İngiliz sahnesinde kulis (wings), fon panoları (shutters) ve üst bordürlerin standart birimler olduğunu, 1690’dan sonra zaman zaman sarma fonların (roll drops) da kullanıldığını aktarır. ⁷ The Cambridge Guide to Theatre ise dekorun bir temsil için yeni ve özel olarak yapılabildiğini ya da tiyatronun stok dekorundan karşılanabildiğini, Kıta Avrupası opera binalarında dekorun çoğunlukla araba ve direk (chariot-and-pole) yöntemiyle değiştirildiğini belirtir. ⁸

Adolphe Appia’nın boyalı dekora yönelttiği eleştiri, modern sahne tasarımının temel kırılmalarından biridir: Appia, oyun yazarının boyalı “hiyeroglifi” canlı ışık uğruna feda etmesi olasılığını tartışır. ⁹ Richard Southern da Nō sahnesinde dekorun hiç önem taşımadığını, çünkü hiç dekor bulunmadığını hatırlatarak dekorun anlamı üzerine düşünmeye çağırır. ¹⁰

Dekorun yapısı ve güvenliği

Pavis’in sözlüğünde “inşa edilmiş dekor” (décor construit / built scenery), tiyatronun gerektirdiği çarpıtmalar hesaba katılarak mimarinin temel düzlemlerinin mekânda gerçekleştirildiği dekor olarak tanımlanır. ¹¹ Pavis başka bir maddede dekorun sabit ve bitmiş bir şey olarak değil, ışık değişimleri ve oyuncu hareketlerine göre bakışın farklı biçimde yatırıldığı bir yer olarak görülebileceğini de belirtir. ¹²

Praktikabl ve pano gibi terimlerin arkasında mühendislik hesapları vardır. Holden ve Sammler, ayaklar üzerine kurulmuş bir praktikablda kirişlerin döşemenin düzgün yayılı yüküne göre, sahne zemininin ise praktikabl ayaklarının oluşturduğu noktasal yüklere göre tasarlanması gerektiğini açıklar. ¹³ Aynı kitap, içinde kapı açıklığı bulunan bir panonun alt eşik eklenmedikçe “açık” bir biçim olduğunu ve yükleme sırasında bu nedenle hasara açık hâle geldiğini belirtir. ¹⁴

Provada dekor ve aksesuar

Dekor ve aksesuar, oyuncu için verili koşulların parçasıdır. Stanislavski, oyuncuların prova ederken hazır buldukları aksesuarı, sahne düzenini ve ses efektlerini de verili koşullar arasında sayar. ¹⁵ Uta Hagen ise sahnede gerçek bir soğanın oyuncuyu kontrol edebileceğini, bu yüzden bir elma ya da patates kullanıp ona soğanın özelliklerini yükleyeceğini (endowment) anlatır. ¹⁶ Prova aksesuarı (rehearsal prop) ve sahte aksesuar terimleri bu pratiği adlandırır.

Tasarım ile prova arasındaki ilişki de zaman baskısı altındadır. Peter Brook, dekor ve kostümlerin bazen performansın geri kalanıyla aynı anda provada gelişebildiğini, ama çoğu zaman yapım ve dikimin pratik gereklerinin tasarımcıyı kararlarını erken vermeye zorladığını yazar. ¹⁷ Susan Letzler Cole’un gözlemlediği bir provada dekor tasarımcısı, yazar-yönetmen metindeki imgeleri anlatırken bir imgeden ötekine eskizler çizer. ¹⁸ Anne Bogart da birlikte çalıştığı dekor tasarımcısının oyuncuların kullandığı zarif oyun alanları kurduğunu belirtir. ¹⁹

Terimler sözlüğü

Aşağıdaki kayıtlar bu grubun canonical terim listesine karşılık gelir; ileride ayrı terim sayfalarına genişletilecektir.

Dekor

Kısa tanım: Sahnede eylemin geçtiği yeri ve çerçeveyi resimsel, plastik ve mimari araçlarla kuran görsel düzen (scenery).

Pavis’e göre dekor, resimsel, plastik, mimari ve başka araçlarla sahnedeki eylemin çerçevesini kurar. ²⁰ Tek bir set gerektiren oyunlarda bile dekor taşınabilir olmalıdır, çünkü genellikle atölyede yapılır; dekor tasarımcısı setlerin nasıl yönetilebilir birimlere ayrılacağını belirtmelidir. ²¹

Kullanım örneği: “Dekor, yalnızca üç duvar ve bir pencereyle bütün bir köy evini anlatıyor.”

İlişkili terimler: Set · Pano · Box set

Aksesuar

Kısa tanım: Oyuncuların sahnede kullandığı ya da dekoru tamamlayan taşınabilir eşyaların genel adı (props).

Gillette’e göre set çoğu zaman baskın görsel motifi oluştursa da aksesuarlar (properties) onunla eşdeğerdir; aksesuarlar sık sık dekor tasarımının başlıca görsel öğeleri hâline gelir. ²² Aksesuar ekibinin şefi, her sahnede oyuncuların hangi aksesuarları kullandığını gösteren yazılı bir ana liste hazırlar; listede her aksesuarın güvenli saklama yeri de yer alır. ²³

Kullanım örneği: “Aksesuar masasında her sahnenin eşyaları etiketli duruyor.”

İlişkili terimler: Prop · Hand prop · Set prop

Prop

Kısa tanım: Oyunda kullanılan ya da dekoru süsleyen, dekora yapılı olmayan eşya; set prop, hand prop ve dekoratif prop olarak ayrılır.

Gillette prop’ları üç gruba ayırır: oyuncuların kullandığı, dekora yapılı olmayan büyük taşınabilir eşyalar (set prop), oyuncuların elle tuttuğu ya da taşıdığı küçük eşyalar (hand prop) ve dekoru süsleyen dekoratif prop’lar. ²⁴ Prop’ların etkili olabilmesi için sahnede ya da çevresinde her temsilde aynı yere tutarlı biçimde konması gerekir. ²⁵

Kullanım örneği: “Bu prop dekora sabit değil, sahne arasında kulise alınıyor.”

İlişkili terimler: Hand prop · Set prop · Set dressing

Fon

Kısa tanım: Sahnenin arkasına asılan, üzerinde çoğu zaman manzara ya da mekân boyanmış büyük, düz perde (backdrop).

Fonlar (drops) büzgüsü olmayan büyük, düz perdelerdir; genellikle tavan ızgarasından, bir bardan ya da ağırlıklarını taşıyabilecek bir yapıdan asılır. ²⁶ Arkadan aydınlatılacak fonlar çoğu zaman 33 fit genişliğinde dikişsiz muslinden yapılır; saydam alan küçükse dikişler boyalı opak bölgelere getirilebilir. ²⁷

Kullanım örneği: “Fonu arkadan aydınlatınca gün doğumu belirdi.”

İlişkili terimler: Perde (dekor) · Scrim · Masking

Pano

Kısa tanım: Ahşap ya da metal bir çerçeveye kumaş ya da levha gerilerek yapılan, dekorun duvarlarını oluşturan düz birim (flat).

Klasik pano iki dikey kenar (stile) ile yatay çerçeve elemanlarından oluşur; ara kayıtlar (toggle bar) dikey kenarları paralel tutar, çünkü bunlar olmazsa boyanan kumaşın çekmesi dikey kenarları içe doğru büküp eğer. ²⁸ Çerçeve kurulduktan sonra yüzeye muslin hafifçe sarkacak kadar çekilip zımbalanır; kumaş fazla gerilmez. ²⁹

Kullanım örneği: “Salon duvarı altı panodan kuruldu, birleşim yerleri bantla gizlendi.”

İlişkili terimler: Dekor · Box set · Platform

Platform

Kısa tanım: Sahnede yeni bir zemin seviyesi oluşturan, dekora ait taşıyıcı yükselti birimi.

Birden fazla platform yeni bir zemin seviyesi oluşturmak için kullanıldığında platformlar birbirine bağlanmalıdır. ³⁰ Platform yüzeyi kanvasla kaplanıp kenarlarından yapıştırılarak ve zımbalanarak yastıklanabilir. ³¹

Kullanım örneği: “Taht sahnesi için orta sahneye 60 santimlik bir platform kuruldu.”

İlişkili terimler: Dekor · Pano · Set

Pratik dekor

Kısa tanım: Sahnede gerçekten çalışan dekor ya da donanım öğesi; özellikle yanan avize, lamba ve aplikler (practical).

Natüralist bir set genellikle çalışan aydınlatma armatürleriyle (practicals) döşenir. Bunlar dekoratif düzenin parçası olduğu için ışık tasarımcısı yerine dekor tasarımcısı tarafından seçilmelidir. Dağınık ışık veren lambalar ve opak abajurlar rahatsız edici parlamayı önlemeyi kolaylaştırır. ³²

Kullanım örneği: “Masa lambası pratik; oyuncu düğmeye basınca dimmer’dan yanıyor.”

İlişkili terimler: Set dressing · Dekor · Prop

Sahne elemanı

Kısa tanım: Dekorun taşınabilir, ayrı ayrı kurulup sökülebilen her bir birimi (pano, platform, merdiven, perde vb.).

Dekor genellikle atölyede yapılıp sahneye taşındığı için tasarımcı setin yönetilebilir birimlere nasıl ayrılacağını belirtmelidir. ³³ Çok sahneli bir prodüksiyonda her tür sahne elemanı, aksesuar ve donanım ihtiyaç duyulana kadar kulislerde saklanır. ³⁴

Kullanım örneği: “Merdiven sahne elemanı iki parçaya bölünüp kapıdan geçirildi.”

İlişkili terimler: Dekor · Kulise alınan dekor · Dekor değişimi

Dekor değişimi

Kısa tanım: Sahneler arasında dekor ve aksesuarların ekip tarafından değiştirilmesi (scene change, shift).

Dekor değişimleri her temsilde aynı zamanlama ve verimle yapılmalıdır; değişimler sayıca çok ya da karmaşıksa yönetmen, dekor tasarımcısı ve teknik yönetmenin katıldığı ayrı bir değişim provası yapılabilir. ³⁵ Çok sahneli prodüksiyonlarda değişecek dekor ve aksesuarlar ihtiyaç duyulana kadar kulislerde bekletilir. ³⁶

Kullanım örneği: “İkinci perdedeki dekor değişimi karanlıkta kırk saniye sürüyor.”

İlişkili terimler: Kulise alınan dekor · Sahne elemanı · Strike

Set

Kısa tanım: Belirli bir sahne ya da oyun için kurulan dekorun bütünü.

Dekor tasarım sürecinde her set fikri için işlevsel bir maket ya da bilgisayarda sanal bir model yapılabilir; bu modeller farklı açılardan izlenerek tasarımcının fikrini ekibe tam olarak iletir. ³⁷ Tek bir set gerektiren oyunlarda bile dekor atölyede yapılıp taşındığı için taşınabilir olmalıdır. ³⁸

Kullanım örneği: “Oyun tek set; üç perde boyunca aynı salon.”

İlişkili terimler: Dekor · Box set · Model kutu

Perde (dekor)

Kısa tanım: Dekorun parçası olarak asılan, boyalı ya da düz kumaştan perde ve fonlar (curtain, drop).

Fonlar ve perdeler genellikle tavan ızgarasından, bir bardan ya da ağırlıklarını taşıyabilecek bir yapıdan asılır; fonlar büzgüsü olmayan büyük, düz perdelerdir. ³⁹ Gillette tiyatrodaki perdeleri iki türe ayırır: sahne perdeleri ve setleri süslemek için kullanılan perde ve tüller. ⁴⁰ Perde, yanılsamaya dayalı tiyatroda dekoru ya da sahneyi geçici olarak gizleyerek aksesuarcıların ve sahne işçilerinin görünmeden çalışmasını sağlar. ⁴¹

Kullanım örneği: “Pencere perdeleri dönem kumaşından dikildi, alev geciktiriciyle işlendi.”

İlişkili terimler: Fon · Scrim · Masking

Kulise alınan dekor

Kısa tanım: Sahne değişimlerinde kullanılmak üzere sahnenin iki yanındaki kulislerde bekletilen dekor parçaları (wing storage).

Sahnenin iki yanındaki boşluklara kulis (wings) denir ve bu alanlar öncelikle depolama için kullanılır: çok sahneli bir prodüksiyonda her tür sahne elemanı, aksesuar ve donanım ihtiyaç duyulana kadar kulislerde saklanır. ⁴² Aksesuar ekibi şefinin ana listesi her aksesuarın sahne dışındaki güvenli saklama yerini de gösterir. ⁴³

Kullanım örneği: “Mutfak masası sağ kulise alındı, ikinci perdede geri gelecek.”

İlişkili terimler: Dekor değişimi · Sahne elemanı · Masking

Set dressing

Kısa tanım: Seti yaşanmış ve inandırıcı göstermek için eklenen dekoratif eşyalar ve süslemeler (dekor süsleme).

Set dressing, setin renk düzenine temel oluşturabilen döşeme ve süslemelerdir; dekor tasarımcısı istenen etkiyi yaratmak için seti ve dekoratif prop’ları birlikte kullanır. ⁴⁴ Ayrıntılı sunum maketi prodüksiyonda kullanılacak set dressing’i de gösterir ve sahne kavramını tasarım ekibinin öteki üyelerine anlatmanın iyi bir yoludur. ⁴⁵

Kullanım örneği: “Set dressing için raflara eski kitaplar ve tozlu şişeler dizildi.”

İlişkili terimler: Set prop · Pratik dekor · Prop

Hand prop

Kısa tanım: Oyuncunun elinde tuttuğu ya da taşıdığı küçük sahne eşyası (mektup, fincan, kitap, yelpaze vb.).

Hand prop’lar oyuncuların elle tuttuğu ya da taşıdığı küçük eşyalardır: tabak, fincan, mektup, kitap, yelpaze, fener gibi. ⁴⁶ Hand prop’ların düzeni de aynı kesinlikte olmalıdır: aksesuar ekibi şefi her sahnede oyuncuların hangi prop’ları kullandığını ve bunların güvenli saklama yerini gösteren yazılı bir ana liste hazırlar. ⁴⁷

Kullanım örneği: “Mektup hand prop’u her temsil öncesi yeniden katlanıp zarfa konuyor.”

İlişkili terimler: Prop · Set prop · Aksesuar

Set prop

Kısa tanım: Oyuncuların kullandığı, dekora yapılı olmayan büyük taşınabilir eşya (mobilya, ayaklı lamba, halı, soba vb.).

Set prop’lar genellikle dekora yapılı olmayan ve oyuncuların bir biçimde kullandığı büyük taşınabilir eşyalar olarak tanımlanır: mobilya, ayaklı lamba, halı, soba, ağaç kütüğü gibi. ⁴⁸ Belirli bir eşyanın yanında durması gereken bir ayaklı lamba her temsilde tam o noktaya konmalıdır; set prop’lar sahnede ya da çevresinde tutarlı biçimde doğru yerlerine yerleştirilir. ⁴⁹

Kullanım örneği: “Kanepe set prop’u olduğu için aksesuar ekibinin sorumluluğunda.”

İlişkili terimler: Prop · Hand prop · Set dressing

Breakaway prop

Kısa tanım: Breakaway prop, tiyatro prodüksiyonunda kullanılan mesleki/teknik bir terimdir.

Breakaway prop terimi, dekor aksesuar alanında kullanılır. Mesleki kullanımda bağlam (prova, temsil, teknik ekip) anlamı belirler. Kaynak doğrulaması tamamlandığında canonical kayıt gerçek sayfa/bölüm locator'ıyla desteklenir.

Scrim

Kısa tanım: Önden aydınlatıldığında opak, arkası aydınlatıldığında saydam görünen file dokulu perde (gauze, sharkstooth scrim).

Sharkstooth scrim önden aydınlatıldığında opaktır; ışık kumaştan çekilip arkasındaki nesneler aydınlatıldığında saydamlaşır. ⁵⁰ Sharkstooth scrim ya da tiyatro tülünden yapılan scrim fonlar, arkadaki sahne aydınlatıldığında saydamlaşma özelliğine sahiptir; malzeme boyalarla ya da inceltilmiş boyayla boyanabilir. ⁵¹

Kullanım örneği: “Scrim’in arkası aydınlanınca anı sahnesi sisin içinden belirdi.”

İlişkili terimler: Fon · Perde (dekor) · Masking

Masking

Kısa tanım: Seyircinin kulisleri, tavan donanımını ve sahne arkasını görmesini engelleyen perde ve panolar.

Yan perdeler (tormentor) sahnenin yanlarını, sert üst çerçeve (hard teaser) da tavan boşluğunu maskeler; bunlar sahte prosenyumun parçalarıdır. ⁵² Görüş hattı çizimleri, maskeleme perdelerinin yanlış yere asılması gibi olası sorunları düzeltmeye zaman kalacak biçimde önceden ortaya çıkarır. ⁵³

Kullanım örneği: “Sağ ön kulis görünüyor; maskeyi bir metre içeri al.”

İlişkili terimler: Perde (dekor) · Kulise alınan dekor · Fon

Model kutu

Kısa tanım: Tiyatronun sahne alanını ölçekli olarak temsil eden ve dekor maketinin içine yerleştirildiği üç boyutlu kutu (model box).

Thorne’a göre tiyatro maket kutusu, tiyatronun sağladığı teknik çizimlerle doğrudan ilişkili, aynı ölçekte üç boyutlu bir modeldir ve genel mekânı temsil eder; dekor birimlerinin maket görünüşleri de bu ölçekte hazırlanır. ⁵⁴ Gillette her ayrıntısıyla tamamlanmış prodüksiyon maketinin sahne kavramını tasarım ekibine anlatmanın mükemmel bir yolu olduğunu belirtir. ⁵⁵

Kullanım örneği: “Yönetmen model kutunun içine minik figürleri koyup trafiği gösterdi.”

İlişkili terimler: Set · Dekor · Set dressing

Load-in

Kısa tanım: Dekorun, ışık ve ses donanımının tiyatroya taşınıp sahneye kurulduğu yükleme ve kurulum dönemi.

Load-in sırasında sahne çok kalabalıktır; sonunda quick change kabinleri kurulur; en son ışık ekibi, artık odaklanacak bir şey olduğu için armatürleri odaklamak üzere sahneye döner. Programlar dikkatle eşgüdümlenmelidir. ⁵⁶ Tasarım paketleri son tasarım toplantısında teslim edilir; hazırlanan load-in planı ışık asımını da etkileyebilir. ⁵⁷

Kullanım örneği: “Load-in pazartesi sabah sekizde; önce dekor, öğleden sonra ışık asımı.”

İlişkili terimler: Strike · Dekor değişimi · Sahne elemanı

Strike

Kısa tanım: Gösteri dönemi bittiğinde dekorun ve donanımın sökülüp sahnenin boşaltılması (söküm).

Her gösteri bir gün sona erer ve tiyatro, bir sonraki prodüksiyon load-in yapıp her şeye yeniden başlayabilsin diye eski hâline getirilir. Holloway’e göre prodüksiyonu sökmek load-in kadar, hatta ondan daha karmaşıktır. ⁵⁸ Sökülen malzemenin bir kısmı yeniden kullanılır: örneğin sert levha paneller söküm sonrasında birkaç kez yeniden kullanılabilir. ⁵⁹

Kullanım örneği: “Son temsilden sonra strike gece ikiye kadar sürdü.”

İlişkili terimler: Load-in · Dekor değişimi · Kulise alınan dekor

Box set

Kısa tanım: Bir odanın üç duvarını panolarla kuran, dördüncü duvarı seyirciye açık iç mekân dekoru (kutu dekor).

Box set, dördüncü duvarı kaldırılmış bir yamuk biçimindedir; bu yüzden panoların birleşim açıları gerçek uygulamada sık karşılaşılan bir ölçü sorunudur. ⁶⁰

Kullanım örneği: “İbsen için klasik bir box set kurduk: üç duvar, iki kapı, bir pencere.”

İlişkili terimler: Pano · Dekor · Set