Ibsen, Çehov ve Modern Dramın Doğuşu

Modern dramın doğuşunu tek bir oyun yazarına veya tek bir tarihe bağlamak mümkün değildir. Ancak on dokuzuncu yüzyılın sonları ile yirminci yüzyılın başında Henrik Ibsen, August Strindberg ve Anton Çehov gibi yazarların eserleri, tiyatronun neyi anlatabileceğini ve dramatik çatışmanın nasıl kurulabileceğini köklü biçimde değiştirdi. ¹

Kahramanlık, büyük tarihsel olaylar ve dışsal entrikanın yanında evlilik, para, miras, cinsellik, toplumsal itibar, yalnızlık, zamanın geçişi ve insanların birbirleriyle gerçekten iletişim kurup kuramadığı gibi gündelik sorunlar modern dramın merkezine yerleşti.

Modern dram nedir?

“Modern dram” tek bir tür değildir. Gerçekçilik, natüralizm, sembolizm ve daha sonra dışavurumculuk gibi birbirinden farklı hareketleri kapsayan geniş bir tarihsel dönüşümü ifade eder.

Peter Szondi’nin etkili kuramsal çalışması, on dokuzuncu yüzyıl sonlarında geleneksel dramatik biçimin krizini Ibsen, Çehov ve Strindberg gibi yazarlar üzerinden inceler: geçmiş, sessizlik, yalnızlık ve karakterlerin birbirinden kopuşu artık yalnız diyalogla çözülen klasik çatışma yapısını zorlamaktadır. ²

Henrik Ibsen neden modern tiyatronun kurucu isimlerinden biridir?

Norveçli Henrik Ibsen kariyerinin başında tarihsel ve şiirsel oyunlar yazdı; daha sonra çağdaş toplumsal hayatı konu alan oyunlara yöneldi. Samfundets støtter (Toplumun Direkleri), Et dukkehjem (Bir Bebek Evi), Gengangere (Hortlaklar) ve En folkefiende (Bir Halk Düşmanı) bu dönüşümün temel eserleri arasındadır. ³

Bir Bebek Evi neden olay yarattı?

1879 tarihli Bir Bebek Evi, Nora Helmer’in evlilik içindeki konumunu ve kendisine biçilen eş/anne kimliğini sorgulaması üzerine kuruludur. Oyunun sonunda Nora’nın kocasını ve çocuklarını bırakarak kendi yaşamını anlamaya yönelmesi dönemin aile ve toplumsal cinsiyet anlayışları açısından son derece tartışmalıydı. ⁴

Oyunu yalnız “kadın hakları hakkında bir tez”e indirgemek de eksik olur. Ibsen bireyin toplum tarafından belirlenen rol ile kendi benliği arasındaki çatışmasını daha geniş bir özgürleşme sorunu olarak işler.

Ibsen’in dramaturjisi neden güçlüdür?

Ibsen’in gerçekçi oyunlarında dramatik eylemin önemli bölümü oyun başlamadan önce gerçekleşmiştir. Geçmişte saklanan bir borç, ilişki, suç, miras veya aile sırrı konuşmalar boyunca açığa çıkar ve bugünkü hayatı parçalamaya başlar.

Bu yapı Scribe ve well-made play geleneğinin bilgi dağıtımı tekniklerinden yararlanır; fakat Ibsen bu araçları toplumsal ve psikolojik sorgulamaya dönüştürür. ⁵

Hortlaklar neden yasaklandı ve tepki çekti?

1881 tarihli Hortlaklar, evlilik, cinsel ikiyüzlülük, kalıtsal hastalık ve aile sırları gibi dönemin saygın sahnesinde rahatsız edici kabul edilen konuları ele aldı. Oyun Avrupa’da sert eleştirilerle karşılaştı ve birçok tiyatro tarafından uzun süre sahnelenmedi. ⁶

Ibsen’in “hortlakları” yalnız doğaüstü varlıklar değildir; geçmişten miras kalan düşünceler, toplumsal kurallar ve bastırılmış gerçekler yaşayan insanların hayatını yönetmeye devam eder.

Bir Halk Düşmanı neyi tartışır?

1882 tarihli Bir Halk Düşmanı, bir kaplıca kentinin ekonomik çıkarları ile doktor Thomas Stockmann’ın ortaya çıkardığı sağlık tehlikesi arasındaki çatışmayı işler. Oyun çoğunluk, basın, ekonomik çıkar, hakikat ve kamusal sorumluluk arasındaki gerilimi sahneye taşır. ⁷

Bu nedenle eser yalnız kendi döneminin politik tartışması olarak kalmamış, farklı toplumlarda yeniden yorumlanabilmiştir.

Ibsen gerçekçi mi, sembolist mi?

Ibsen çoğu zaman gerçekçiliğin babası olarak tanıtılır; ancak kariyerinin tamamını tek etikete sığdırmak doğru değildir. Yaban Ördeği, Rosmersholm, Hedda Gabler, Yapı Ustası Solness ve sonraki oyunlarında gerçekçi çevre ile yoğun sembolik ve psikolojik katmanlar iç içe geçer. ⁸

Strindberg modern dramın neresinde durur?

İsveçli August Strindberg, natüralizmden dışavurumcu ve düşsel biçimlere uzanan olağanüstü değişken bir tiyatro kariyerine sahiptir. Fröken Julie (Matmazel Julie) sınıf, cinsellik ve güç çatışmasını dar bir mekânda yoğunlaştıran natüralist dramın temel örneklerinden biridir. ⁹

Strindberg’in daha sonraki Şam’a Doğru ve Bir Rüya Oyunu gibi eserleri ise gerçekçi zaman ve mekân mantığını parçalayarak yirminci yüzyılın dışavurumcu ve modernist tiyatrosuna kapı açtı.

Matmazel Julie’nin önsözü neden önemlidir?

Strindberg, 1888’de yazdığı önsözde karakterlerin tek bir nedene indirgenemeyeceğini savunur; Julie’nin davranışını kalıtım, yetiştirilme, toplumsal koşullar, kişisel özellikler ve o gecenin özel şartları gibi birçok etkenle açıklar. ¹⁰

Bu yaklaşım natüralizmin insan davranışını çevre ve biyolojik/toplumsal koşullar içinde inceleme iddiasının açık örneklerinden biridir.

Anton Çehov tiyatroyu nasıl değiştirdi?

Anton Çehov’un büyük oyunlarında dışarıdan bakıldığında çok az şey oluyor gibi görünebilir. İnsanlar konuşur, yemek yer, çalışır, bekler, âşık olur, yanlış kişileri sever, geçmişi hatırlar ve geleceğe ilişkin planlar yapar. Fakat bu gündelik yüzeyin altında güçlü bir değişim ve kayıp duygusu vardır. ¹¹

Martı, Vanya Dayı, Üç Kız Kardeş ve Vişne Bahçesi modern tiyatroda gündelik hayatın dramatik potansiyelini radikal biçimde genişletti.

Çehov’da neden “hiçbir şey olmuyor” denir?

Aslında Çehov oyunlarında çok şey olur: insanlar ayrılır, intihar girişimleri yaşanır, düellolar gerçekleşir, mülkler satılır ve hayatlar değişir. Fakat önemli olayların bir bölümü sahne dışında gerçekleşir veya geleneksel melodramın beklediği büyük doruk noktaları şeklinde sunulmaz.

Çehov dramatik ağırlığı olayın kendisinden insanların olay karşısındaki gündelik davranışlarına, beklentilerine ve konuşamadıkları şeylere kaydırır. ¹²

Altmetin nedir?

Altmetin, karakterin söylediği sözlerin altında işleyen amaç, duygu, düşünce veya ilişkinin görünmeyen katmanı için kullanılan tiyatro terimidir. Çehov oyunları bu kavramla güçlü biçimde ilişkilendirilmiştir.

Ancak “Çehov altmetni icat etti” demek doğru değildir. İnsanların söyledikleriyle kastettikleri arasındaki fark tiyatro tarihinde çok daha eskidir. Çehov ve onu sahneleyen Moskova Sanat Tiyatrosu bu katmanı modern oyunculuk ve yönetmenlik pratiğinin merkezine taşıyan önemli tarihsel örneklerdir. ¹³

Martı’nın ilk gösterimi başarısız mıydı?

Martı 1896’da St. Petersburg’daki Aleksandrinski Tiyatrosu’nda sorunlu ve kötü karşılanan bir ilk gösterim yaşadı. Fakat oyunun tarihi burada bitmedi.

1898’de Konstantin Stanislavski ve Vladimir Nemiroviç-Dançenko’nun Moskova Sanat Tiyatrosu yapımı büyük başarı kazandı. Martı daha sonra tiyatronun amblemi haline geldi. ¹⁴

Moskova Sanat Tiyatrosu neden önemlidir?

Moskova Sanat Tiyatrosu 1898’de Stanislavski ile Nemiroviç-Dançenko tarafından kuruldu. Amaçlarından biri yıldız oyuncunun gösterisine dayalı tiyatro yerine disiplinli ensemble çalışması, ayrıntılı prova ve bütünlüklü sahneleme geliştirmekti. ¹⁵

Çehov’un oyunları bu yaklaşım için belirleyici hale geldi. Karakterler arasındaki ince ilişkiler ve gündelik eylemler, tek tek oyuncuların gösterişli performansından çok topluluğun ortak ritmini gerektiriyordu.

Çehov oyunlarına komedi diyordu; neden bugün hüzünlü oynanıyor?

Çehov Vişne Bahçesini komedi, hatta yer yer fars olarak tanımlamıştı. Stanislavski ise oyunun trajik ve lirik boyutlarını güçlü biçimde öne çıkardı. Yazar ile yönetmen arasındaki bu yorum farkı Çehov sahneleme tarihinin en ünlü tartışmalarından biridir. ¹⁶

Çehov’un komedisi karakterlerin acısını yok saymaz. İnsanların kendi çelişkilerini fark edememesi, yanlış zamanda yanlış şeyler söylemesi ve hayatın büyük değişimleri sürerken gündelik ayrıntılarla uğraşması aynı anda hem komik hem hüzünlü olabilir.

Vişne Bahçesi ne anlatır?

1904 tarihli Vişne Bahçesi, borç içindeki aristokrat bir ailenin mülkünü kaybetmesi ve eski serflerin soyundan gelen Lopahin’in araziyi satın alması üzerinden Rus toplumundaki sınıfsal dönüşümü sahneler.

Vişne bahçesinin kesilmesi yalnız bir ailenin kaybı değil; eski toplumsal düzenin çözülmesi ve yeni ekonomik ilişkilerin yükselişiyle bağlantılı güçlü bir sahne imgesidir. ¹⁷

Ibsen ile Çehov arasındaki temel fark nedir?

Ibsen’in birçok gerçekçi oyununda geçmişteki gizli olayların açığa çıkması dramatik yapıyı ileri taşır. Çehov’da ise karakterler çoğu zaman geçmişi zaten bilir; sorun bilgiyi keşfetmekten çok, bildikleri halde hayatlarını değiştirememeleridir.

Bu ayrım mutlak değildir, fakat modern dramın iki farklı yönünü gösterir: Ibsen toplumsal yapının ve saklı geçmişin çatışmasını yoğunlaştırırken Çehov zaman, bekleyiş, başarısız iletişim ve gerçekleşmeyen arzuların dramaturjisini geliştirir. ¹⁸

Modern dram oyunculuğu nasıl değiştirdi?

Bu oyunlar oyuncudan yalnız güçlü hitabet ve büyük jestler istemiyordu. Sessizlikler, duraksamalar, gündelik işler, partneri dinleme, küçük davranış değişiklikleri ve karakterin görünmeyen iç yaşamı önem kazandı.

Bu gereksinimler Stanislavski’nin oyunculuk araştırmalarının geliştiği ortamı oluşturdu. Ancak Stanislavski sistemini yalnız Çehov’a veya yalnız gerçekçiliğe indirgemek doğru değildir; sistem daha uzun bir çalışma sürecinin ürünüdür. ¹⁹

Modern dram neden hâlâ güncel?

Ibsen’in evlilik, birey ve toplum çatışmaları; Strindberg’in güç ve kimlik mücadeleleri; Çehov’un değişim karşısında hareketsiz kalan insanları günümüz sahnesinde farklı toplumsal bağlamlara kolayca taşınabilir.

Bu oyunların kalıcılığı yalnız konularından değil, seyirciyi hazır cevaplarla rahatlatmak yerine karakterlerin çelişkileriyle baş başa bırakmalarından kaynaklanır.

Sonuç: Büyük olaydan gündelik hayatın derinliğine

Ibsen, Strindberg ve Çehov tiyatronun merkezini değiştirdi. Modern dramda büyük çatışmalar artık yalnız savaş meydanlarında, saraylarda veya tarihsel kahramanların hayatında yaşanmıyordu. Bir oturma odası, yemek masası, aile sırrı, sessizlik veya gerçekleşmeyen bir gelecek hayali de trajik ağırlık taşıyabilirdi.

Modern dramın devrimi, gündelik hayatın görünüşte küçük ayrıntılarının altında toplumsal, psikolojik ve varoluşsal çatışmalar bulunduğunu sahnede görünür hale getirmesidir.