18. Yüzyıl Avrupa Tiyatrosu: Aydınlanma, Burjuva Dramı ve Yeni Seyirci

On sekizinci yüzyıl Avrupa tiyatrosu, saray merkezli ve katı tür hiyerarşilerine dayanan eski düzen ile on dokuzuncu yüzyılın modern tiyatrosu arasında güçlü bir dönüşüm alanıdır. Aydınlanma düşüncesi, büyüyen kentler, yeni kamusal alanlar ve burjuva seyircinin güçlenmesi sahnenin konularını ve tiyatronun toplumdaki işlevini değiştirdi. ¹

Bu dönüşüm tek bir ülkede veya tek bir estetik programla gerçekleşmedi. Fransa’da Diderot, Almanya’da Lessing, İtalya’da Goldoni ve İngiltere’de gelişen ticari tiyatro kültürü farklı yollarla aynı temel soruya yaklaştı: Tiyatro çağdaş insanın gerçek yaşamını nasıl sahneleyebilir?

Aydınlanma tiyatroyu nasıl etkiledi?

Aydınlanma, akıl, eleştirel düşünce, eğitim ve kamusal tartışmanın önemini artırdı. Tiyatro da yalnız eğlence sunan bir alan olarak değil, insan davranışlarını ve toplumsal kurumları tartışmaya açabilecek bir kamusal araç olarak değerlendirildi. ²

Oyun yazarları aile, evlilik, sınıf, para, ahlak, eğitim ve toplumsal sorumluluk gibi gündelik yaşamla bağlantılı sorunlara daha fazla yöneldi.

Tiyatro seyircisi nasıl değişti?

On sekizinci yüzyılda Avrupa kentlerinin büyümesi ve ticari kültürün genişlemesi tiyatro seyircisinin yapısını etkiledi. Saray ve aristokrasi önemini korurken kentli orta sınıflar da tiyatronun ekonomik ve kültürel hayatında giderek daha görünür hale geldi. ³

Bu değişim sahnede kimlerin hikâyelerinin anlatılmaya değer olduğu sorusunu da dönüştürdü. Krallar ve mitolojik kahramanların yanında tüccarlar, aile babaları, genç kadınlar, hizmetkârlar ve kent yaşamının sıradan insanları dramatik merkeze yaklaşmaya başladı.

Burjuva dramı nedir?

Drame bourgeois veya burjuva dramı, tragedyayla komedi arasındaki geleneksel sınırları zorlayan ve orta sınıf aile yaşamını ciddi dramatik konuların merkezine taşıyan bir biçimdir.

Bu anlayışta kahramanın mutlaka kral veya soylu olması gerekmez. Aile içindeki ahlaki çatışmalar, ekonomik sorunlar, evlilik ve toplumsal görev ciddi ve duygusal bir tiyatronun konusu olabilir. ⁴

Diderot neden önemlidir?

Denis Diderot, burjuva dramının en önemli kuramcılarından biridir. Le Fils naturel ve Le Père de famille gibi oyunlarının yanında tiyatro üzerine yazılarıyla yeni bir dramatik anlayış geliştirdi.

Diderot, geleneksel komedi ile tragedya arasına ciddi bir orta tür yerleştirmeye çalıştı. Ona göre çağdaş toplumsal “durumlar” ve aile ilişkileri sahnede güçlü dramatik malzeme oluşturabilirdi. ⁵

Diderot’nun sahne anlayışı neden yeniydi?

Diderot oyuncunun ve sahne görüntüsünün gündelik yaşamın inandırıcılığına yaklaşmasını istedi. Dramatik anların yalnız güzel sözlerle değil, beden, sessizlik, jest ve sahne düzeniyle anlatılabileceğini savundu.

Onun “tableau” fikri, sahnedeki karakterlerin anlamlı bir görsel kompozisyon oluşturması düşüncesini öne çıkardı. Bu yaklaşım sonraki gerçekçi sahneleme anlayışlarına giden uzun tarihsel yolun önemli duraklarından biridir. ⁶

Dördüncü duvar fikri Diderot’dan mı gelir?

Diderot’nun oyuncunun seyirciyi yokmuş gibi düşünmesi gerektiğine ilişkin yaklaşımı, daha sonra “dördüncü duvar” adıyla anılacak sahne anlayışının önemli öncüllerinden biridir. Ancak bugünkü terimi ve sonraki gerçekçi tiyatronun bütün tekniklerini doğrudan Diderot’ya mal etmek anakronik olur. ⁷

Duygusal komedi nedir?

On sekizinci yüzyılda İngiltere ve Avrupa’nın başka bölgelerinde komedi yalnız kusurlarla alay eden sert bir tür olmaktan uzaklaşarak erdemli karakterlerin duygusal sınavlarını da göstermeye başladı.

“Sentimental comedy” olarak anılan bu eğilim, seyircinin yalnız gülmesini değil, karakterlerin ahlaki iyiliğine duygusal olarak katılmasını amaçlıyordu. Daha sonra Oliver Goldsmith ve Richard Brinsley Sheridan gibi yazarlar bu eğilimin aşırılıklarına karşı daha güçlü gülme ve hiciv geleneğini savundular. ⁸

Lessing neden modern dramaturjinin öncülerinden sayılır?

Gotthold Ephraim Lessing yalnız oyun yazarı ve eleştirmen değildi; tiyatronun repertuvarını, oyunculuğunu ve dramatik kurallarını sistemli biçimde tartışan önemli bir düşünürdü.

Hamburg’da kurulan Nationaltheater girişimi sırasında yazdığı Hamburgische Dramaturgie (Hamburg Dramaturjisi), 1767-1769 arasında yayımlanan eleştiri yazılarıyla tiyatro pratiği ile dramatik kuramı doğrudan ilişkilendirdi. ⁹

Hamburg Dramaturjisi neyi değiştirdi?

Lessing sahnelenen oyunları, oyunculuk tercihlerini ve Fransız klasik kurallarını eleştirel biçimde değerlendirdi. Aristoteles’i Fransız neoklasik yorumlarından ayırmaya çalıştı ve Alman tiyatrosunun kendi dramatik kimliğini geliştirmesi gerektiğini savundu. ¹⁰

Bugünkü “dramaturg” mesleği doğrudan tek bir kişinin icadı değildir; ancak Lessing’in Hamburg çalışması modern dramaturji tarihinin temel referanslarından biri haline gelmiştir.

Lessing’in Emilia Galotti oyunu neden önemlidir?

1772 tarihli Emilia Galotti, aristokrat iktidar ile burjuva ahlak dünyasının çatışmasını sahneye taşıyan önemli bir burjuva tragedyasıdır. Oyunda politik güç, aile otoritesi, cinsellik ve erdem kavramları iç içe geçer. ¹¹

Böylece trajik çatışmanın yalnız kralların ve antik kahramanların dünyasına ait olmadığı düşüncesi güçlenir.

Goldoni commedia dell’Arte’yi neden değiştirmek istedi?

Carlo Goldoni, on sekizinci yüzyıl İtalyan tiyatrosunun en önemli reform figürlerinden biridir. Profesyonel commedia geleneğinin güçlü oyunculuk mirasını korurken, yalnız senaryo ve kalıp karakterlere dayanan üretimin yerine giderek daha fazla yazılı diyalog ve bireyselleştirilmiş karakter geliştirmeye yöneldi. ¹²

Goldoni’nin reformu commedia dell’arte’yi bir anda ortadan kaldırmadı. Değişim aşamalıydı ve mevcut profesyonel oyuncuların becerileriyle birlikte gerçekleşti.

Goldoni’nin karakterleri neden farklıdır?

Goldoni’nin oyunlarında Pantalone gibi geleneksel tiplerin izleri sürerken karakterler belirli toplumsal çevrelerin daha ayrıntılı bireylerine dönüşmeye başladı. Venedik’in tüccarları, kadınları, hizmetkârları ve gündelik kent ilişkileri sahnede daha somut biçimde yer aldı. ¹³

La locandiera (Otelci Kadın/Mirandolina) bu dönüşümün en tanınmış örneklerindendir: Mirandolina yalnız bir komedi tipi değil, ekonomik ve toplumsal ilişkiler içinde karar veren güçlü bir sahne kişisidir.

Carlo Gozzi neden Goldoni’ye karşı çıktı?

Goldoni’nin reformları herkes tarafından kabul edilmedi. Carlo Gozzi, geleneksel maskelerin ve fantastik tiyatronun değerini savunarak Goldoni’nin daha gerçekçi ve yazılı komedi anlayışına karşı çıktı.

Gozzi’nin fiabe teatrali adı verilen tiyatro masalları, commedia maskelerini fantastik olaylarla birleştirdi. Goldoni-Gozzi çatışması on sekizinci yüzyıl tiyatrosunun “eski gelenek mi, yeni gerçekçilik mi?” sorusunu görünür hale getirir. ¹⁴

İngiltere’de tiyatro neden farklı gelişti?

İngiliz tiyatrosu güçlü ticari sahne geleneğini sürdürürken devlet düzenlemesi de arttı. 1737 Licensing Act, yeni oyunların sahnelenmeden önce resmî denetime sunulmasını zorunlu hale getirerek dramatik üretim üzerinde uzun süre etkili olacak sansür sistemi oluşturdu. ¹⁵

Bu durum tiyatronun kamusal ve siyasal etkisinin yönetimler tarafından ne kadar ciddiye alındığını gösterir.

David Garrick kimdir?

David Garrick, on sekizinci yüzyıl İngiliz tiyatrosunun en etkili oyuncu ve yöneticilerinden biridir. 1747’den itibaren Drury Lane Theatre’ın yönetiminde yer aldı ve Shakespeare repertuvarının yeniden şekillenmesinde büyük rol oynadı. ¹⁶

Garrick’in oyunculuğu sonraki tarihçiler tarafından daha doğal ve duygusal olarak tanımlanmıştır; ancak “Garrick bir anda yapay oyunculuğu bitirdi ve doğal oyunculuğu icat etti” gibi basit bir anlatıdan kaçınmak gerekir. Oyunculuk biçimleri daha geniş bir estetik değişimin parçasıydı.

Shakespeare 18. yüzyılda nasıl yeniden keşfedildi?

Shakespeare’in oyunları İngiliz sahnesinden tamamen kaybolmamıştı; fakat on sekizinci yüzyılda uyarlamalar, oyuncu yıldızları, basımlar ve anma etkinlikleri aracılığıyla ulusal kültürün merkezine daha güçlü biçimde yerleşti.

Garrick’in 1769 Stratford Shakespeare Jubilee etkinliği, Shakespeare’in oyun yazarından ulusal kültürel simgeye dönüşmesinde önemli aşamalardan biri oldu. ¹⁷

Oyunculuk sanatı hakkında düşünceler nasıl değişti?

On sekizinci yüzyıl, oyuncunun duyguyu gerçekten hissedip hissetmemesi gerektiği sorusunun yoğun biçimde tartışıldığı dönemlerden biridir. Oyunculuk yalnız pratik bir zanaat değil, kuramsal bir problem haline geldi.

Diderot’nun ölümünden sonra yayımlanan Paradoxe sur le comédien adlı metni, büyük oyuncunun sahnede duygularına teslim olmak yerine onları teknik kontrol altında yeniden üretebilmesi gerektiği yönündeki ünlü paradoksu ortaya koydu. ¹⁸

Tiyatro binaları ve sahne teknolojisi değişti mi?

On sekizinci yüzyılda Avrupa tiyatro mimarisi saray, opera ve ticari tiyatro gelenekleriyle birlikte gelişti. Perspektif dekor, kanat ve oluk sistemleri, sahne makineleri ve yapay aydınlatma gösterinin görsel kapasitesini artırdı.

Seyircinin sahne üzerindeki veya sahneye çok yakın konumunun azaltılması da oyuncu ile seyirci alanlarının daha belirgin biçimde ayrılmasına katkıda bulundu. Bu dönüşümler on dokuzuncu yüzyılın çerçeve sahne ve gerçekçi dekor anlayışına zemin hazırladı. ¹⁹

18. yüzyıl tiyatrosu neden modern tiyatroya geçiş sayılır?

Bu yüzyılda modern tiyatronun birçok temel sorusu belirginleşti: Sıradan insan trajik kahraman olabilir mi? Sahne gündelik yaşamı ne kadar gerçekçi göstermelidir? Oyuncu duyguyu yaşamalı mı, teknik olarak mı üretmelidir? Tiyatro ulusal kültürün parçası mıdır? Eleştirmenin ve dramaturgun görevi nedir?

Diderot, Lessing, Goldoni ve Garrick bu sorulara aynı cevabı vermedi. Fakat onların çalışmaları on dokuzuncu yüzyılda romantizm, melodram, gerçekçilik ve natüralizmin ortaya çıkacağı zemini hazırladı. ²⁰

Sonuç: Sahnenin merkezi değişiyor

On sekizinci yüzyıl tiyatrosunun en büyük dönüşümlerinden biri, sahnenin toplumsal merkezinin genişlemesidir. Saray, aristokrasi ve klasik kahramanlar önemini kaybetmedi; fakat kentli aile, tüccar, çalışan insan ve gündelik ahlaki çatışmalar da ciddi dramatik temsil alanına girdi.

Tiyatro böylece yalnız büyük hükümdarların ve mitolojik kahramanların hikâyesini anlatan bir yer olmaktan çıkarak modern toplumun kendisini izleyebileceği bir sahneye doğru ilerledi.