19. Yüzyıl Tiyatrosu: Romantizmden Gerçekçiliğe

On dokuzuncu yüzyıl tiyatrosu, Avrupa sahnesinin hem kitlesel eğlenceye dönüştüğü hem de modern dramın temellerinin atıldığı çelişkilerle dolu bir dönemdir. Romantizm klasik kurallara meydan okurken melodram geniş seyirci kitlelerini salonlara çekti; Eugène Scribe’ın “well-made play” tekniği olay örgüsünü mekanik bir hassasiyetle düzenledi ve yüzyılın sonlarına doğru gerçekçilik sahnede gündelik yaşamı yeni bir ciddiyetle ele almaya başladı. ¹

19. yüzyıl tiyatrosunu değiştiren neydi?

Sanayileşme, kentleşme, yeni orta sınıfların büyümesi, ulaşım ağlarının gelişmesi ve tiyatro teknolojisindeki yenilikler sahnenin ekonomik ve toplumsal yapısını değiştirdi. Tiyatro artık yalnız saray veya dar bir seçkin çevrenin kültürel alanı değildi; büyük kentlerde farklı sınıflardan seyircilerin tükettiği önemli bir eğlence endüstrisiydi. ²

Aynı yüzyılda ulusal tiyatro düşüncesi, yıldız oyuncular, uzun turneler, ticari yapımcılık ve giderek ayrıntılanan sahne tasarımı tiyatro üretimini dönüştürdü.

Romantizm tiyatroda neye karşı çıktı?

Romantik tiyatro, Fransız neoklasisizminin tür ayrımları ve birlikler gibi normlarına karşı daha özgür bir dramatik yapı savundu. Tarih, güçlü bireysel tutkular, grotesk ile yücenin birlikteliği ve trajik olanla komik olanın aynı eserde bulunabilmesi romantik estetiğin önemli özelliklerindendi. ³

Victor Hugo neden tiyatro tarihinde önemlidir?

Victor Hugo’nun 1827’de Cromwell için yazdığı önsöz, Fransız romantik tiyatrosunun en önemli manifestolarından biri haline geldi. Hugo klasik tür saflığına karşı çıktı; modern dramın yüce ile groteski, trajik ile komiği bir arada kullanabilmesi gerektiğini savundu. ⁴

Bu fikirler yalnız kuramsal kalmadı. Hugo’nun Hernani adlı oyununun 1830’daki ilk gösterimleri romantikler ile klasikçi seyirciler arasındaki kültürel çatışmanın simgesine dönüştü.

Hernani Savaşı gerçekten bir savaş mıydı?

“Bataille d’Hernani” adı fiziksel bir savaştan çok, Comédie-Française’deki gösterimler çevresinde yaşanan gürültülü estetik ve kuşaksal çatışmayı ifade eder. Hugo taraftarları ile klasik tiyatro savunucuları oyunun dili, biçimi ve kurallara yaklaşımı üzerinden karşı karşıya geldi. ⁵

Olay daha sonra romantizmin klasikçiliğe karşı kesin zaferi gibi mitolojikleştirilse de tiyatro tarihindeki değişim tek gecede gerçekleşmedi.

Melodram nedir?

Melodram, on dokuzuncu yüzyılın en güçlü popüler tiyatro biçimlerinden biridir. Keskin ahlaki karşıtlıklar, tehlike, aile bağları, kötücül karakterler, masum kurbanlar, beklenmedik kurtuluşlar ve yoğun duygusal etki türün sık görülen özellikleridir. Müzik de dramatik atmosferin kurulmasında önemli rol oynadı. ⁶

Bugün “melodramatik” sözcüğü çoğu zaman aşırı duygusallık anlamında küçümseyici kullanılır; ancak tarihsel melodram karmaşık sahne teknolojileri, görsel efektler ve geniş seyirci ilişkisiyle modern popüler anlatının gelişiminde son derece etkiliydi.

Melodram neden bu kadar popüler oldu?

Melodram karmaşık toplumsal değişimleri anlaşılır ahlaki çatışmalara dönüştürebiliyordu. Aile, mülkiyet, suç, sınıf, kent yaşamı ve adalet gibi sorunları güçlü duygular ve görsel aksiyonla sahneledi.

Peter Brooks’un etkili çalışması, melodramı yalnız bir tiyatro türü değil, modern dünyada ahlaki anlamı görünür kılmaya çalışan geniş bir “melodramatik tahayyül” biçimi olarak ele alır. ⁷

Sahne teknolojisi tiyatroyu nasıl değiştirdi?

Gaz aydınlatmasının on dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında tiyatrolarda yayılması sahnenin ışık şiddetinin ve atmosferinin daha kontrollü düzenlenmesini sağladı. Yüzyılın sonlarında elektrik ışığı yeni olanaklar getirdi. ⁸

Gelişmiş dekor mekanizmaları, panoramalar, hareketli görüntüler, tuzak kapıları ve büyük sahne efektleri özellikle melodram ve gösteri tiyatrosunun görsel gücünü artırdı.

Seyirci salonu karanlık mıydı?

Bugün tiyatro başladığında salon ışıklarının tamamen sönmesini doğal kabul ediyoruz. Oysa tarihsel olarak seyirci alanının görünür olması uzun süre tiyatro deneyiminin parçasıydı. On dokuzuncu yüzyıl boyunca ışık teknolojisi ve sahneleme anlayışındaki değişimler seyirci ile sahne arasındaki görsel ayrımı giderek güçlendirdi. ⁹

Yüzyılın sonundaki yönetmenlik ve gerçekçilik anlayışı, seyircinin karanlıkta kaldığı ve dikkatin sahneye yoğunlaştığı modern salon düzenini daha da güçlendirecekti.

Yıldız oyuncu sistemi nedir?

On dokuzuncu yüzyılda bazı oyuncular oyunların ve toplulukların önüne geçen uluslararası üne ulaştı. Sarah Bernhardt, Henry Irving ve Eleonora Duse gibi isimler farklı oyunculuk anlayışlarını temsil ederken geniş turnelerle uluslararası tiyatro piyasasının yıldızlarına dönüştüler. ¹⁰

Bu sistemde seyirci kimi zaman oyundan çok ünlü oyuncuyu görmek için bilet alıyordu. Repertuvar ve sahneleme de yıldızın güçlü rollerini öne çıkaracak biçimde düzenlenebiliyordu.

Eugène Scribe ve well-made play nedir?

Eugène Scribe, on dokuzuncu yüzyıl ticari tiyatrosunun en etkili dramatik yapı ustalarından biridir. Daha sonra pièce bien faite, yani “iyi kurulmuş oyun” olarak adlandırılan teknik; dikkatle yerleştirilmiş bilgi, sırlar, yanlış anlamalar, tesadüfler, dönüm noktaları ve doruk sahneleriyle olay örgüsünü güçlü biçimde örgütler. ¹¹

Scribe’ın yöntemi tek bir değişmez formül değildir; fakat olay örgüsünün seyirci beklentisini yönetme biçimi sonraki popüler tiyatro, komedi ve dramatik yazarlık üzerinde büyük etki bıraktı.

Well-made play neden eleştirildi?

Gerçekçi ve modernist yazarlar bu yapının hayatı fazla düzenli, yapay ve mekanik hale getirebildiğini düşündüler. Buna rağmen Henrik Ibsen gibi yazarlar bile Scribe ve takipçilerinin geliştirdiği dramatik bilgi dağıtımı ve geçmişteki sırların açığa çıkarılması tekniklerini dönüştürerek kullandılar. ¹²

Dolayısıyla modern gerçekçilik, well-made play geleneğini yalnız reddetmedi; onun bazı araçlarını daha ciddi toplumsal ve psikolojik amaçlarla yeniden işledi.

Gerçekçilik neden ortaya çıktı?

Yüzyılın ikinci yarısında romandaki gerçekçi eğilimler, bilimsel düşüncenin yükselişi, toplumsal sorunlara ilgi ve burjuva yaşamının eleştirisi tiyatroyu etkiledi. Oyun yazarları idealize edilmiş kahramanlardan çok, belirli ekonomik ve toplumsal koşullar içinde yaşayan insanlara yönelmeye başladı. ¹³

Gerçekçilik sahnede “gerçek hayatın birebir kopyası” demek değildir. Seçilmiş ayrıntılar, nedensel ilişkiler ve inandırıcı davranışlar yoluyla seyircide gündelik hayatı gözlemlediği duygusunu yaratmaya çalışan estetik bir sistemdir.

Natüralizm gerçekçilikten farklı mıydı?

Gerçekçilik ve natüralizm sıklıkla birlikte anılsa da aynı şey değildir. Natüralizm, özellikle Émile Zola’nın düşüncelerinde, insan davranışını kalıtım ve çevre koşullarıyla açıklayan daha belirgin bilimsel ve determinist iddialar geliştirdi.

Zola, tiyatronun yapay konvansiyonlardan uzaklaşarak çağdaş hayatı ve toplumsal çevreyi daha doğrudan incelemesini savundu. ¹⁴

André Antoine ve Théâtre Libre neden önemlidir?

André Antoine’ın 1887’de Paris’te kurduğu Théâtre Libre, ticari tiyatroların ve sansür sisteminin dışında yeni oyunları deneyebilecek özel üyelik temelli bir sahne olarak gerçekçi ve natüralist tiyatronun gelişiminde önemli rol oynadı. ¹⁵

Antoine ayrıntılı çevre düzeni, gündelik nesneler ve oyuncuların sahne üzerindeki davranışlarında daha doğal bir bütünlük aradı. Onun çalışmaları modern yönetmenlik tarihinin önemli aşamalarından biridir.

Meiningen Topluluğu neden önemlidir?

Saxe-Meiningen Dükü II. Georg’un topluluğu, 1870’lerden itibaren Avrupa turneleriyle toplu oyunculuk, tarihsel sahne ayrıntıları ve kalabalık sahnelerin dikkatli düzenlenmesi konusunda büyük etki yarattı. ¹⁶

Topluluğun başarısı, tiyatroda tek yıldız oyuncudan ziyade bütün sahne görüntüsünün ve ensemble’ın koordinasyonunu sağlayan yönetici/yönetmen figürünün önemini artırdı.

Modern yönetmen ne zaman ortaya çıktı?

Tiyatro tarihinde her zaman performansı düzenleyen kişiler vardı; bu nedenle “yönetmen bir gün icat edildi” demek doğru değildir. Ancak on dokuzuncu yüzyılın sonlarında sahne tasarımı, oyunculuk, ışık, kostüm ve yorumun tek bir sanatsal bütünlük içinde koordine edilmesi modern yönetmenlik rolünü belirginleştirdi. ¹⁷

Meiningen, Antoine ve daha sonra Stanislavski gibi isimler bu dönüşümün farklı aşamalarını temsil eder.

19. yüzyılın sonunda tiyatro nereye gelmişti?

Yüzyıl başında romantik dram klasik kurallara başkaldırırken, yüzyıl sonunda tiyatro bambaşka bir sorunla karşı karşıyaydı: Sahne çağdaş insanın gerçek toplumsal ve psikolojik hayatını ne kadar derin gösterebilir?

Ibsen, Strindberg ve Çehov gibi yazarlar bu soruyu modern dramın merkezine taşıyacaktı. Böylece on dokuzuncu yüzyılın popüler melodramı, iyi kurulmuş oyun tekniği, yeni sahne teknolojileri ve gerçekçilik arayışı yirminci yüzyıl tiyatrosunun hammaddesine dönüştü. ¹⁸

Sonuç: Modern tiyatronun eşiği

On dokuzuncu yüzyıl tiyatrosu tek bir estetik hareketin tarihi değildir. Romantizm, melodram, ticari tiyatro, yıldız sistemi, teknik gösteri, well-made play, gerçekçilik ve natüralizm aynı yüzyılın farklı ve zaman zaman çatışan yüzleridir.

Bu çeşitlilik modern tiyatronun temelini oluşturdu: oyun yazarı, oyuncu, yönetmen, sahne tasarımı ve seyirci arasındaki ilişki yeniden tanımlandı; tiyatro yirminci yüzyılın büyük estetik devrimlerine hazır hale geldi.