Tiyatronun Tarihi ve Doğuşu: Tiyatro Nasıl Ortaya Çıktı?

Tiyatronun tarihi çoğu zaman tek bir cümleyle anlatılır: “Tiyatro, Antik Yunan’da Dionysos adına yapılan dinsel törenlerden doğdu.” Bu anlatı Batı tiyatrosunun gelişimini anlamak için önemli bir noktaya temas eder; fakat tiyatronun bütün dünya tarihini açıklamak için fazla basittir. ¹

Bugün tiyatro tarihçiliği, tek bir başlangıç anı aramak yerine farklı toplumların ritüel, anlatı, dans, müzik, maske, taklit ve dramatik temsil pratiklerinin nasıl tiyatral biçimlere dönüştüğünü araştırır. Küresel tiyatro tarihleri bu nedenle Antik Yunan’ı çok önemli bir merkez olarak ele alırken onu bütün tiyatro geleneklerinin tek kaynağı saymaz. ²

Tiyatronun tek bir doğum tarihi var mı?

Hayır. “Tiyatro” dediğimiz şeyin sınırları tarih boyunca değiştiği için ona tek bir doğum günü vermek mümkün değildir. Yazılı oyun metni, profesyonel oyuncu, özel tiyatro binası veya biletli seyirci gibi bugün bize tanıdık gelen unsurlar farklı dönemlerde ortaya çıkmıştır.

Eric Csapo ve Margaret C. Miller, drama ile ritüel arasında zorunlu ve evrensel bir gelişim çizgisi bulunduğu düşüncesinin kanıtlanmış bir yasa olmadığını vurgular. Yunan dramasının kökenlerini araştırmak bile parçalı kanıtlar ve farklı disiplinlerin birlikte değerlendirilmesini gerektirir. ³

Ritüel tiyatronun başlangıcı mıydı?

Ritüel ile tiyatro arasında tarihsel olarak güçlü ilişkiler vardır. Törenlerde beden, hareket, kostüm, maske, müzik, dans, anlatı, rol üstlenme ve seyir gibi tiyatral özellikler bulunabilir. Ancak bunların varlığı her ritüelin tiyatro olduğu veya bütün tiyatroların aynı biçimde ritüelden çıktığı anlamına gelmez.

N. P. Miller, Yunan dramasının kökenlerine ilişkin antik kanıtların parçalı, zaman zaman güvenilmez ve yorumlanması güç olduğunu belirtir. Bu nedenle ilkel ritüelden Aiskhylos’a uzanan düz ve kaçınılmaz bir gelişim çizgisine kuşkuyla yaklaşmak gerekir. ⁴

Dolayısıyla daha doğru ifade şudur: Ritüel, tiyatronun tarihindeki en önemli kaynaklardan biridir; fakat tiyatronun evrensel ve tek açıklaması değildir.

Antik Yunan neden tiyatro tarihinde bu kadar önemli?

Antik Yunan, özellikle Batı tiyatrosunun kurumsallaşması, dramatik türlerin gelişmesi, tiyatro mimarisi ve tiyatro kuramı açısından temel bir dönüm noktasıdır. Tragedya ve komedyanın belirgin türler haline gelmesi, dramatik yarışmalar ve büyük seyirci topluluklarına yönelik gösteriler bu tarih açısından belirleyicidir.

Aristoteles, Poetika’da tragedya ile komedyanın başlangıçta doğaçlamadan geliştiğini; tragedyanın dithyrambos söyleyenlerin öncülerinden, komedyanın ise phallik şarkılardan doğduğunu aktarır. Ayrıca Aiskhylos’un ikinci oyuncuyu getirdiğini ve Sophokles’in oyuncu sayısını üçe çıkardığını söyler. ⁵

Bu anlatı tiyatro tarihi için son derece değerlidir; fakat Aristoteles’in aktardığı köken modeli modern araştırmalarda başka arkeolojik, ikonografik ve tarihsel kanıtlarla birlikte değerlendirilir. ⁶

Tragedya ve komedya nasıl gelişti?

Yunan dramasının gelişiminde koro, müzik, dans, şiir ve oyunculuk birbirinden kopuk alanlar değildi. Zamanla oyuncunun bireysel rolü ve diyalog önem kazandı; dramatik yapı daha karmaşık hale geldi. Aristoteles’in Aiskhylos ve Sophokles hakkında verdiği bilgiler bu dönüşümün antik çağdan gelen en bilinen tanıklıklarındandır. ⁷

MÖ 5. yüzyıl Atina’sında Aiskhylos, Sophokles, Euripides ve Aristophanes gibi yazarların eserleri, sonraki Avrupa tiyatro tarihini derinden etkileyen dramatik bir miras oluşturdu.

Tiyatro yalnızca Yunanistan’da mı gelişti?

Hayır. Dünya tiyatro tarihini yalnızca Yunanistan’dan başlayıp Roma ve Avrupa üzerinden bugüne ulaşan tek bir çizgi şeklinde anlatmak, farklı kültürlerin kendi tarihsel gelişimlerini görünmez kılar. Çağdaş Theatre Histories yaklaşımı tiyatro, drama ve performans tarihini dünya kültürlerini birlikte ele alan daha geniş bir çerçevede inceler. ⁸

Hindistan’daki eski tiyatro gelenekleri

Hindistan, çok eski ve kesintisiz performans geleneklerine sahiptir. UNESCO, Kerala’da yaşatılan Sanskrit tiyatrosu Kutiyattam’ı Hindistan’ın en eski yaşayan tiyatro geleneklerinden biri olarak tanımlar ve kökenini iki bin yıldan daha eskiye götürür. Bu gelenekte göz ifadeleri, el hareketleri ve son derece ayrıntılı oyunculuk teknikleri merkezi önemdedir. ⁹

Kutiyattam örneği, tiyatro tarihinin yalnızca Avrupa merkezli bir kronolojiyle açıklanamayacağını somut biçimde gösterir.

Çin ve Japonya’da tiyatro gelenekleri

Çin’de Kun Qu, Ming Hanedanı döneminde Kunshan bölgesinde gelişmiş ve şarkı, söz, koreografi, akrobasi ve simgesel jestleri bir araya getiren önemli bir tiyatro biçimine dönüşmüştür. UNESCO onu günümüzde hâlâ icra edilen en eski Çin opera biçimlerinden biri olarak tanımlar. ¹⁰

Japonya’da Nôgaku’nun kökleri, UNESCO kaydına göre, Sangaku’nun Çin’den Japonya’ya aktarıldığı 8. yüzyıla kadar uzanır; Noh ve Kyôgen biçimlerini kapsayan gelenek 14. ve 15. yüzyıllarda güçlü bir gelişim göstermiştir. ¹¹

Bu örnekler tiyatronun farklı toplumlarda farklı estetik, dinsel ve toplumsal koşullar içinde biçimlendiğini gösterir.

O halde “tiyatro Antik Yunan’da doğdu” demek yanlış mı?

Bu cümle bağlama göre hem doğru bir noktaya işaret edebilir hem de yanıltıcı olabilir. “Batı dramatik tiyatro geleneğinin kurumsallaşmasında Antik Yunan belirleyici bir başlangıç noktasıdır” demek güçlü tarihsel temele sahiptir. Fakat “dünyadaki bütün tiyatro Antik Yunan’dan doğmuştur” demek doğru değildir.

Csapo ve Miller’ın çalışması da köken tartışmasının Yunanistan’ın ötesindeki kültürlerle karşılaştırılmadan çözülemeyeceğini ve basit bir ritüelden dramaya geçiş modelinin yeterli olmadığını gösterir. ¹²

Roma’dan Orta Çağ’a ne oldu?

Yunan tiyatrosunun dramatik ve mimari mirası Roma dünyasında yeni toplumsal ve gösteri biçimleriyle yeniden şekillendi. Avrupa’da antik dünyanın siyasal yapıları değişirken performans tamamen ortadan kalkmadı; farklı eğlence, tören ve gösteri biçimleri yaşamayı sürdürdü. Orta Çağ Avrupa’sında dinsel litürjiyle ilişkili dramatik uygulamalar ve daha sonra kentlerde gelişen gösteriler yeni tiyatro biçimlerinin oluşmasına katkıda bulundu. Csapo ve Miller’ın derlemesi, Orta Çağ litürjisi ile dramanın kökeni arasındaki ilişkinin bile araştırmacılar arasında tartışmalı olduğunu hatırlatır. ¹³

Tiyatro tarihi neden düz bir çizgi değildir?

Çünkü tiyatro bir teknolojinin icadı gibi tek bir yerde ortaya çıkıp dünyaya yayılan değişmez bir nesne değildir. Tiyatro; toplumların inançları, siyasal yapıları, kentleri, dilleri, müzikleri, beden anlayışları, anlatı gelenekleri ve seyir alışkanlıklarıyla birlikte dönüşür.

Bu nedenle tiyatro tarihini tek bir soy ağacı yerine birbirine temas eden, bazen bağımsız gelişen ve zaman zaman birbirini etkileyen çok sayıda gelenek olarak düşünmek daha açıklayıcıdır. Küresel tiyatro tarihçiliğinin temel kazanımlarından biri de budur. ¹⁴

Sonuç: Tiyatro nasıl doğdu?

Tiyatronun tek bir doğum anı yoktur. İnsanların anlatması, taklit etmesi, rol üstlenmesi, dans etmesi, müzik yapması, tören düzenlemesi ve başkalarının eylemlerini seyretmesi çok eski pratiklerdir. Bunların belirli tarihsel koşullarda örgütlü dramatik ve tiyatral biçimlere dönüşmesi ise farklı toplumlarda farklı yollar izlemiştir.

Antik Yunan, tiyatro tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir; fakat tiyatronun bütün dünyadaki tek başlangıç noktası değildir.

Tiyatronun tarihi, tek bir kaynaktan çıkan düz bir nehirden çok, farklı coğrafyalarda doğan ve zaman içinde birbirine karışan çok sayıda akarsuya benzer.