Orta Çağ Tiyatrosu: Litürjik Dramdan Meydan Oyunlarına

Orta Çağ tiyatrosu hakkında en yaygın anlatılardan biri şudur: Roma İmparatorluğu çöktü, tiyatro ortadan kalktı; yüzyıllar sonra kilisenin içinde yeniden doğdu ve ardından meydanlara çıktı. Modern araştırmalar bu kadar düz bir gelişim çizgisinin tarihsel çeşitliliği açıklamadığını gösterir. Alexandra F. Johnston, litürjik mimetik törenlerden Latince dinsel oyunlara, oradan yerel dilde laikleşen dramaya uzanan eski evrim modelinin artık sürdürülemeyeceğini açıkça belirtir. ¹

Orta Çağ Avrupa’sında performans tek bir kurumdan çıkmadı. Kilise törenleri, dinsel oyunlar, saray eğlenceleri, gezici göstericiler, kent festivalleri ve yerel toplulukların sahnelediği oyunlar farklı zamanlarda yan yana var olabildi. ²

Roma’dan sonra tiyatro gerçekten yok oldu mu?

Antik Roma’nın büyük tiyatro kurumları ve kalıcı gösteri düzeni Batı Avrupa’da dönüşüme uğradı; fakat bu durum performansın tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez. Orta Çağ’a ilişkin kaynaklarımız eşit dağılmadığı için hangi gösterilerin ne ölçüde sürdüğünü kesin biçimde yeniden kurmak zordur.

Orta Çağ tiyatrosunun büyük kısmını yazılı metinlerden değil; hesap defterleri, kostüm ve sahne malzemesi kayıtları, sözleşmeler, belediye kararları ve gösterilere ilişkin tanıklıklardan öğreniyoruz. Yazılı kültür dışında kalan popüler performansların bir bölümü ise çok az iz bırakmıştır. ³

Litürjik drama nedir?

Orta Çağ kilise yaşamında ayin; söz, müzik, hareket, mekân, nesne ve sembolik eylemi bir araya getiriyordu. Bazı dinsel törenler dramatik temsil özellikleri taşıdı ve zamanla araştırmacıların “litürjik drama” olarak adlandırdığı uygulamalar ortaya çıktı.

R. N. Swanson, Orta Çağ litürjisinin ne ölçüde “drama” sayılabileceğinin tartışmalı olduğunu; buna karşılık onun teatral etkisinin ve örgütlenmesinin inkâr edilemeyeceğini belirtir. Ayin belirli bir mekânda, metin, yönlendirmeler, nesneler, kostümler, jestler ve sembolik hareketlerle gerçekleşiyordu. ⁴

Bu ayrım önemlidir: Her ayin tiyatro değildir; fakat litürjik uygulamalar tiyatral temsil teknikleri geliştirebilir.

Kilise içindeki dramatik uygulamalar nasıl gelişti?

Orta Çağ boyunca özellikle Paskalya ve Noel çevresindeki dinsel anlatılar çeşitli dramatik ve müziksel biçimlerde temsil edildi. Ancak “kilisenin içindeki kısa bir trop zamanla büyüdü ve sonunda modern tiyatroya dönüştü” biçimindeki tek çizgili açıklama bugün ciddi biçimde sorgulanmaktadır. ⁵

Andrew Hughes’un belirttiği gibi litürjik drama, müzikoloji, litürji tarihi ve tiyatro tarihi arasında kalan karmaşık bir araştırma alanıdır. Bu eserlerin ne olduğu, nasıl icra edildiği ve hangi bağlamlarda “tiyatro” olarak adlandırılabileceği kaynaklara göre ayrı ayrı değerlendirilmelidir. ⁶

Oyunlar kiliseden meydana mı çıktı?

Bazı dinsel dramatik geleneklerin kilise mekânıyla güçlü bağları vardı; bazıları ise kentlerin sokaklarında, meydanlarında ve farklı kamusal alanlarında gelişti. Bu değişimi bütün Avrupa için aynı tarihte gerçekleşmiş tek bir “kiliseden çıkış” olayı gibi düşünmek doğru değildir.

Geç Orta Çağ’da özellikle bazı İngiliz kentlerinde İncil anlatılarının geniş topluluklar tarafından sahnelenmesi önemli bir kentsel kültür haline geldi. Bu oyunlar dinsel içerikle kent yönetimini, zanaat örgütlerini ve kamusal gösteriyi bir araya getirebiliyordu. ⁷

Mystery oyunları neydi?

Bugün “mystery play” adı verilen oyunlar çoğunlukla İncil tarihinden sahneleri dramatize eden Orta Çağ dinsel oyunlarıyla ilişkilendirilir. Yaratılış, Nuh Tufanı, İsa’nın doğumu, çarmıha gerilme, diriliş ve Son Yargı gibi anlatılar dramatik bölümler halinde sahnelenebilirdi.

Pamela M. King, “mystery play” ve “morality play” kategorilerinin modern araştırmacılar tarafından günümüze kalan sınırlı metinlerden hareketle oluşturulduğunu hatırlatır. Bu nedenle Orta Çağ’daki bütün dramatik etkinlikleri bu iki kutuya yerleştirmek yanıltıcıdır. ⁸

Corpus Christi oyunları neydi?

Corpus Christi yortusu, geç Orta Çağ Avrupa’sında büyük kamusal dinsel kutlamalardan biriydi. Bazı kentlerde yortu alaylarına İncil anlatılarını sahneleyen oyunlar eşlik etti.

P. J. P. Goldberg, İngiltere’nin kuzeyinde Yaratılış’tan Son Yargı’ya uzanan Corpus Christi oyun çevrimlerinin kayıtlarını inceler. Beverley’de bu tür bir çevrime ilişkin kayıt 1377’ye, York’taki dolaylı kayıt ise 1378’e uzanır. ⁹

Ancak her Orta Çağ dinsel oyununu “Corpus Christi çevrimi” saymak doğru değildir. N-Town oyunları üzerine araştırmalar, geçmişte aynı kategoriye sokulan metinlerin aslında farklı performans bağlamlarına ait olabileceğini göstermiştir. ¹⁰

York Mystery Plays neden önemlidir?

York çevrimi, Orta Çağ İngiliz tiyatrosunun en iyi belgelenmiş örneklerinden biridir. Kentin dinsel yaşamı ile yurttaşlık kimliği burada birbirinden ayrılmaz biçimde iç içe geçmiştir. Pamela M. King’in çalışması York oyunlarını yalnızca bir metin koleksiyonu olarak değil, kentin ibadet ve kamusal yaşamının parçası olarak ele alır. ¹¹

Oyunların hazırlanması ve sahnelenmesi zanaat örgütleriyle ilişkilendirilebiliyordu. Böylece tiyatro yalnızca oyuncuların işi değil; maddi kaynak, emek, organizasyon ve kent yönetimi gerektiren ortak bir üretime dönüşüyordu.

Loncaların tiyatrodaki rolü neydi?

İngiliz kent kayıtları çeşitli zanaat topluluklarının belirli pageantların hazırlanmasıyla ilişkilendirildiğini gösterir. Bu ilişki hem ekonomik hem örgütseldi: kostüm, sahne aracı, taşıma, oyuncular ve gösteri düzeni için kaynak gerekiyordu.

Goldberg’in çalışmasında York’a ilişkin en erken dolaylı kanıtlardan biri zanaat loncalarının pageant evlerini kiralamasıdır. Beverley kayıtları da Corpus Christi oyunlarının kent yönetimi ve zanaat örgütleriyle kurduğu uzun süreli ilişkiyi gösterir. ¹²

Pageant wagon nedir?

Orta Çağ İngiliz tiyatrosu denildiğinde sık sık tekerlekli sahnelerin kent içinde dolaştığı bir görüntü canlandırılır. Bazı kent ve oyun geleneklerinde hareketli pageant düzenekleri gerçekten kullanılmıştır. Ancak Hans-Jürgen Diller, eski araştırmaların pageant wagonu bütün Corpus Christi çevrimlerinin tipik sahnesi sayma eğiliminin yeni arşiv araştırmalarıyla sorgulandığını belirtir. ¹³

Dolayısıyla Orta Çağ tiyatrosunda tek bir standart sahne modeli yoktu. Kilise içi alanlar, meydanlar, sabit platformlar, geçici yapılar ve hareketli düzenekler farklı bağlamlarda kullanılabiliyordu.

Morality play nedir?

Morality oyunlarında İncil’den belirli bir olayın doğrudan yeniden anlatılması yerine insanın ahlaki ve ruhsal mücadelesi alegorik kişiler aracılığıyla sahnelenebilir. Erdem, günah, dünya, ölüm veya kötülük gibi soyut kavramlar karakter haline gelebilir.

Folger’ın Orta Çağ drama materyalleri Mankind ve The Castle of Perseverance gibi oyunların temsilî “insan” figürünün kurtuluş mücadelesini dramatize ettiğini belirtir. ¹⁴

Bu gelenek sonraki İngiliz tiyatrosunda da iz bırakmıştır. Folger araştırmaları morality oyunlarındaki Vice figürü ve psikolojik mücadele yapılarının Shakespeare ve çağdaşlarının karakter ve dramaturji anlayışlarıyla ilişkisini vurgular. ¹⁵

Miracle play ile mystery play aynı şey mi?

Bu terimler tarih yazımında zaman zaman birbirinin yerine kullanılmıştır; ancak genel olarak “miracle” oyunları azizlerin yaşamları ve mucizeleriyle, “mystery” oyunları ise İncil anlatılarıyla ilişkilendirilir. Yine de Orta Çağ’ın kendi performans dünyasının modern tür sınıflandırmalarımıza her zaman düzgün biçimde uymadığı unutulmamalıdır. ¹⁶

Orta Çağ tiyatrosunda sahne nasıl görünüyordu?

Tek bir Orta Çağ sahnesinden söz edemeyiz. Gösterinin türüne ve kentine göre kilisenin mimari bölümleri, sokaklar, meydanlar, platformlar ve çeşitli geçici yapılar kullanılabiliyordu.

Swanson, Orta Çağ dinsel performansını anlamak için sahne nesnelerinin, kostümlerin, yerleşimin, jestlerin ve oyuncular arasındaki mekânsal ilişkilerin metin kadar önemli olduğunu vurgular. ¹⁷

Bu nedenle Orta Çağ tiyatrosunu yalnızca günümüze kalan konuşma metinlerinden okumak, performansın önemli bir bölümünü kaybetmek anlamına gelir.

Seyirci yalnızca izleyici miydi?

Orta Çağ kentindeki dinsel gösteri, modern kapalı tiyatrodaki sessiz seyir deneyiminden farklı bir toplumsal ortamda gerçekleşiyordu. Seyirciler aynı zamanda festivalin, dinsel topluluğun ve kentin üyeleriydi. Gösteri, ibadet, kamusal tören ve toplumsal kimlik arasındaki sınırlar bugünkü kategorilerimiz kadar kesin olmayabilirdi.

Lynette R. Muir, Orta Çağ İncil dramasının sözlü, müziksel ve görsel sanatları Hristiyan toplumunun inançlarıyla bir araya getiren geçici bir performans olduğunu; onu anlamak için oyun metinlerinin yanı sıra hesaplar, kostüm listeleri, sözleşmeler, belediye tutanakları ve görgü tanıklıklarının da kullanılması gerektiğini belirtir. ¹⁸

Orta Çağ tiyatrosu neden önemlidir?

Orta Çağ tiyatrosu Avrupa sahne tarihindeki bir “boşluk” değildir. Yüzlerce yıl boyunca farklı bölgelerde dinsel, kamusal ve eğlence amaçlı performans biçimleri gelişti. Bunların bazıları erken modern tiyatro kültürüne doğrudan veya dolaylı olarak miras kaldı.

Shakespeare döneminin tiyatrosu bir anda ortaya çıkmadı. Folger Shakespeare Library, İncil oyunlarından morality geleneğine kadar Orta Çağ dramatik biçimlerinin Shakespeare ve çağdaşlarının dramaturjisi, dili, karakterleri ve performans uygulamalarında izlenebildiğini belirtir. ¹⁹

Sonuç: Orta Çağ tiyatrosunu nasıl düşünmeliyiz?

Orta Çağ tiyatrosunu “Antik tiyatro öldü, kilise onu yeniden doğurdu” cümlesine indirgemek yerine çok sayıda performans pratiğinin bir arada bulunduğu uzun ve değişken bir dönem olarak görmek gerekir.

Litürjik uygulamalar dramatik teknikler geliştirdi. Kentler büyük dinsel oyunlar örgütledi. Zanaat toplulukları gösterilerin üretimine katıldı. İncil öyküleri sokaklarda ve meydanlarda canlandırıldı. Alegorik morality oyunları insanın ahlaki mücadelesini sahneye taşıdı.

Orta Çağ tiyatrosu, Antik Çağ ile Rönesans arasındaki sessiz bir ara dönem değil; Avrupa tiyatrosunun biçimlerini, seyir ilişkisini ve sahneleme olanaklarını yeniden şekillendiren çok katmanlı bir performans dünyasıdır.