Elizabeth Dönemi ve Shakespeare Tiyatrosu: Globe’dan Profesyonel Sahneye

William Shakespeare’in oyunlarını yalnızca edebî metinler olarak okumak, onları ortaya çıkaran tiyatro dünyasının önemli bir bölümünü görünmez kılar. Shakespeare oyunlarını belirli oyuncular, belirli sahneler, rekabet halindeki profesyonel topluluklar ve para ödeyen seyirciler için yazdı. Elizabeth dönemi Londra’sında tiyatro, on altıncı yüzyılın sonlarına doğru hızla büyüyen ticari ve sanatsal bir endüstriye dönüşmüştü. ¹

Bu nedenle Shakespeare tiyatrosunu anlamak için yalnızca Shakespeare’in biyografisine değil; playhouse adı verilen tiyatro yapılarına, oyuncu şirketlerine, repertuvar sistemine, seyirciye ve dönemin siyasal denetimine de bakmak gerekir.

Elizabeth dönemi tiyatrosu nedir?

Elizabeth dönemi tiyatrosu genel olarak I. Elizabeth’in hüküm sürdüğü 1558-1603 yıllarıyla ilişkilendirilir. Ancak tiyatro tarihindeki gelişmeler hükümdarın ölümüyle bir anda sona ermedi. Shakespeare’in kariyeri Elizabeth döneminden I. James dönemine uzandığı için “Shakespeare tiyatrosu” Elizabeth ve Jacobean dönemlerini birbirine bağlayan daha geniş erken modern İngiliz tiyatro kültürünün parçasıdır. ²

Londra’da kalıcı tiyatrolar nasıl ortaya çıktı?

İngiltere’de gösteri kültürü Elizabeth döneminden önce de vardı; oyuncular saraylarda, büyük salonlarda, han avlularında ve turnelerde performans gerçekleştiriyordu. Fakat on altıncı yüzyılın ikinci yarısında Londra çevresinde oyun göstermek amacıyla tasarlanmış kalıcı ticari tiyatro yapılarının ortaya çıkması önemli bir dönüşüm yarattı.

Emma Smith, 1567’de açılan Red Lion ile başlayan purpose-built tiyatro sürecinin gezici ortaçağ performans biçimlerinden sabit, ticari açıdan başarılı ve sanatsal olarak yenilikçi bir Londra tiyatro endüstrisine geçişi hızlandırdığını belirtir. ³

The Theatre neden önemlidir?

James Burbage’ın 1576’da Shoreditch’te inşa ettirdiği The Theatre, erken profesyonel Londra sahnesinin en önemli yapılarından biri oldu. Daha sonra Shakespeare’in şirketiyle bağlantılı olacak oyuncular da burada çalıştı.

The Theatre’ın kira sorunu, tiyatro tarihinin en ünlü taşınma hikâyelerinden birine yol açtı: yapı söküldü ve keresteler Thames’in güneyine taşınarak yeni Globe’un inşasında kullanıldı. Cambridge’in güncel sahne araştırması, 1599 Globe’unun önemli ölçüde eski The Theatre’ın malzemesinden kurulduğunu vurgular. ⁴

Lord Chamberlain’s Men kimdi?

Shakespeare’in kariyerinin merkezinde tek başına çalışan bir oyun yazarı değil, profesyonel bir oyuncu şirketi vardı. Lord Chamberlain’s Men 1594’ten itibaren Londra’nın önde gelen topluluklarından biri haline geldi.

Shakespeare bu şirketin yalnızca oyun yazarı değildi. Oyuncu ve “sharer”, yani şirketin kazancından pay alan ortaklarından biriydi. Böylece yazdığı oyunların sahnedeki başarısı doğrudan ekonomik hayatıyla bağlantılıydı. ⁵

Bir oyuncu şirketi nasıl para kazanıyordu?

Erken modern oyuncu şirketleri bugünkü anlamda yalnız maaşlı oyunculardan oluşmuyordu. Şirketin ana üyelerinden bazıları sermaye ve oyunculuk emeğiyle ortaklığa katılıyor, gösterilerden elde edilen gelirden pay alıyordu.

Bu yapı Shakespeare’in neden performans koşullarına son derece duyarlı bir yazar olduğunu açıklamaya yardımcı olur. Tiyatro kapandığında, salgın nedeniyle gösteriler durduğunda veya yapı zarar gördüğünde gelir de kesiliyordu. ⁶

Globe Theatre ne zaman kuruldu?

Globe 1599’da Thames’in güney kıyısındaki Bankside bölgesinde Lord Chamberlain’s Men tarafından açıldı. Shakespeare hem şirketin hem de Globe’un ekonomik yapısında pay sahibiydi. ⁷

Bugün Globe ile Shakespeare neredeyse özdeşleşmiş olsa da yapı yalnız Shakespeare oyunlarının oynandığı bir “Shakespeare müzesi” değildi. Ben Jonson, Thomas Dekker, Thomas Middleton ve John Fletcher gibi başka oyun yazarlarının eserleri de Globe repertuvarının parçasıydı. ⁸

Globe nasıl bir tiyatroydu?

Globe büyük, açık hava tiyatrosuydu. Seyircilerin bir bölümü avlu alanında ayakta duruyor, diğerleri galerilerde oturuyordu. Sahne seyirci alanına doğru uzanıyor ve oyuncuların çevresinde farklı açılardan izleyiciler bulunuyordu.

Bu düzen günümüz karanlık salonlarındaki çerçeve sahne deneyiminden farklıydı. Oyuncu ile seyirci birbirini görebiliyor; performans, seyircinin fiziksel varlığını gizlemek yerine onunla sürekli ilişki içinde gerçekleşiyordu. ⁹

Elizabeth dönemi sahnesinde dekor var mıydı?

“Hiç dekor yoktu” demek fazla basittir. Ancak sahne, sonraki yüzyılların perspektifli ve gerçekçi dekor sistemlerinden farklı çalışıyordu. Mimari sahne yapısı, kostüm, aksesuar, müzik, giriş-çıkışlar ve oyun metninin mekânı kuran dili büyük önem taşıyordu.

Erken Elizabeth sahnesine ilişkin araştırmalar, dramatik eylemin alt ve üst oyun alanlarında gerçekleşebildiğini ve ağır gerçekçi dekor yerine oyuncu ile mimari mekânın öne çıktığını gösterir. ¹⁰

“Balkon sahnesi” gerçekten balkonda mı oynanıyordu?

Romeo and Juliet için bugün kullandığımız “balkon sahnesi” ifadesi modern görsel alışkanlıkların etkisini taşır. Dönemin tiyatrosunda bir karakterin “yukarıda” görünmesi gerektiğinde sahnenin arkasındaki üst galeri veya benzeri yüksek oyun alanları kullanılabiliyordu. ¹¹

Bu örnek Shakespeare’in metinlerinin belirli bir sahne teknolojisiyle birlikte düşünülmesi gerektiğini gösterir: metin, mimari ve oyuncunun bedeni birlikte mekân yaratıyordu.

Seyirciler kimlerdi?

Londra tiyatroları farklı toplumsal kesimlerden seyircileri aynı yapıda bir araya getirebiliyordu. Ödenen ücrete göre seyircinin bulunduğu alan ve konfor düzeyi değişiyordu. Gösteri sırasında yemek ve içmek de seyir deneyiminin parçasıydı; arkeolojik buluntular tiyatro alanlarında yiyecek ve içecek tüketimini doğrular. ¹²

Bu seyirci pasif ve görünmez değildi. Oyuncuların konuşmaları, esprileri ve doğrudan hitapları seyirciyle canlı ilişki kurabilecek biçimde çalışıyordu.

Kadın oyuncular Shakespeare sahnesinde var mıydı?

Shakespeare’in bağlı olduğu ticari Londra oyuncu şirketlerinde kadın rollerini erkek çocuklar veya genç erkek oyuncular oynuyordu. Folger Shakespeare Library, Shakespeare’in şirketindeki oyuncu kadrolarının erkeklerden oluştuğunu ve kadın rollerinin çoğunlukla oğlanlar ya da genç erkekler tarafından oynandığını belirtir. ¹³

Ancak buradan “Elizabeth İngiltere’sinde kadınlar hiç performans yapmıyordu” sonucu çıkarılmamalıdır. Güncel araştırmalar kadınların saray, festival ve başka performans ortamlarında dansçı, şarkıcı veya farklı gösteri sanatçıları olarak yer alabildiğini gösteriyor. Ticari dramatik şirket ile dönemin bütün performans kültürü aynı şey değildir. ¹⁴

Oyunculardan hangi beceriler bekleniyordu?

Shakespeare dönemi oyuncusu yalnızca replik söylemiyordu. Sahne dövüşü, şarkı, müzik, dans ve yoğun fiziksel performans repertuvarın parçası olabiliyordu. Folger’ın tiyatro araştırmaları oyuncuların eskrim, şarkı, çalgı ve dönemin atletik danslarında beceri göstermesinin gerekebildiğini belirtir. ¹⁵

Shakespeare oyunlarını belirli oyuncular için mi yazıyordu?

Shakespeare uzun süre aynı profesyonel toplulukla çalıştığı için oyun yazarlığı ile oyunculuk şirketinin olanakları birbirinden ayrı düşünülemez. Richard Burbage gibi başoyuncular, komik rollerde uzmanlaşan oyuncular ve genç erkek oyuncular şirket repertuvarının yaratıcı koşullarını oluşturuyordu.

Şirket yapısı, Shakespeare’in metinlerinin yalnız okunmak için değil, tekrar tekrar sahnelenen repertuvarın parçaları olarak üretildiğini hatırlatır. ¹⁶

Bir günde yalnız Shakespeare mi oynanıyordu?

Hayır. Profesyonel şirketler geniş bir repertuvar taşıyordu. Aynı oyun her gün aylarca tekrarlanmıyor; farklı oyunlar dönüşümlü biçimde sahneleniyordu. Shakespeare de rakip oyun yazarları ve şirketlerin bulunduğu yoğun bir ticari tiyatro ortamında çalışıyordu.

Cambridge araştırmaları, 1594 sonrasında Chamberlain’s Men ile Admiral’s Men gibi şirketlerin Londra tiyatro hayatında güçlü repertuvarlar oluşturduğunu ve seyircinin önceki oyunlara yapılan göndermeleri dahi anlayabilecek kadar bu kültüre aşina olduğunu gösterir. ¹⁷

Tiyatro devlet tarafından denetleniyor muydu?

Evet. Tiyatronun büyümesi beraberinde siyasal ve ahlaki kaygılar getirdi. Puritan eleştirmenler tiyatronun ahlakı bozduğunu savunabiliyor, kent yönetimleri büyük seyirci kalabalıklarını düzensizlik ve hastalık riski olarak görebiliyordu.

Master of the Revels makamı oyunların gösterimine ilişkin denetimde giderek daha önemli hale geldi. Dolayısıyla Elizabeth sahnesi sanatsal özgürlüğün sınırsız olduğu bir alan değildi; tiyatro şirketleri siyasal otorite, sansür ve himaye sistemi içinde çalışıyordu. ¹⁸

1603’te ne değişti?

I. Elizabeth’in 1603’te ölümünden sonra tahta I. James geçti. Shakespeare’in şirketi kraliyet himayesine alınarak King’s Men adını aldı. Böylece Shakespeare’in kariyerinin ikinci büyük dönemi Jacobean tiyatrosu içinde devam etti. ¹⁹

Bu isim değişikliği yalnız sembolik değildi. Kraliyet himayesi şirketin statüsünü güçlendirdi ve saray performanslarıyla ilişkisini belirginleştirdi.

Blackfriars neden önemliydi?

King’s Men daha sonraki yıllarda Blackfriars adlı kapalı tiyatroyu da kullanmaya başladı. Globe büyük açık hava sahnesiyken Blackfriars daha küçük, kapalı ve farklı ekonomik koşullara sahip bir oyun alanıydı.

1609’dan itibaren şirket Globe’u yaz aylarında, Blackfriars’ı ise kış döneminde kullanabildi. Bu iki mekânın farklı akustik, ışık ve seyirci koşulları Shakespeare’in son dönem tiyatrosunu anlamada önemlidir. ²⁰

Shakespeare yalnız bir yazar mıydı?

Hayır. Shakespeare’in tiyatro tarihindeki konumunu yalnız “büyük edebiyat yazarı” olarak tanımlamak eksiktir. O aynı zamanda oyuncu, profesyonel tiyatro şirketinin ortağı ve Globe’un hissedarlarından biriydi. Daha sonra Blackfriars girişiminde de ekonomik pay sahibi oldu. ²¹

Bu durum onun oyun yazarlığını doğrudan sahne pratiğine bağlar. Shakespeare’in metinleri tiyatronun dışından sahneye gönderilmiş edebî eserler değil; oyuncular, mekânlar, seyirciler ve şirket ekonomisiyle birlikte gelişen performans metinleriydi.

Globe neden Shakespeare’in simgesi oldu?

Globe, Shakespeare’in kariyerinin en üretken dönemlerinden biriyle örtüşür. 1599 sonrasında Hamlet, Othello, King Lear, Macbeth ve Antony and Cleopatra gibi bugün dünya tiyatrosunun merkezinde bulunan birçok oyun şirketin repertuvarına girdi. ²²

Fakat Globe’un asıl önemi yalnız ünlü oyunların ilk performansları değildir. Yapı, erken modern Londra’da profesyonel tiyatronun ulaştığı ekonomik ve sanatsal ölçeğin güçlü bir simgesidir.

Elizabeth dönemi tiyatrosunun mirası nedir?

Elizabeth ve erken Jacobean tiyatrosu, kalıcı ticari tiyatroların, profesyonel repertuvar şirketlerinin ve geniş kent seyircisinin birlikte oluşturduğu güçlü bir üretim modeli geliştirdi. Shakespeare bu sistemin en ünlü yazarıdır; fakat sistem yalnız Shakespeare’den oluşmaz.

Christopher Marlowe, Ben Jonson, Thomas Kyd, Thomas Dekker ve daha birçok yazar, oyuncu, tiyatro sahibi ve sahne çalışanı aynı yoğun kültürel ortamın parçalarıydı. Shakespeare’in büyüklüğünü anlamanın yollarından biri de onu bu canlı rekabet ortamından koparmamaktır.

Sonuç: Shakespeare’i sahneye geri koymak

Shakespeare’in oyunlarını bugün kitaplarda okuyoruz; fakat bu eserler ilk olarak yaşayan oyuncuların bedenleri, seyircilerin tepkileri, açık hava tiyatrolarının gürültüsü, şirket ekonomisi ve hızla değişen repertuvar içinde hayat buldu.

Shakespeare tiyatrosunu anlamak, Shakespeare’i yalnızca yazı masasındaki bir şair olarak değil; profesyonel tiyatronun içinde çalışan oyuncu, ortak ve sahne yazarı olarak yeniden görmek demektir.