Performans Kuramı: Schechner, Turner, Ritüel, Liminalite ve Restored Behavior

Performans çalışmaları tiyatroyu yalnız sahnelenmiş dramatik eser olarak değil, ritüel, oyun, gündelik davranış, spor, siyasal gösteri ve kültürel eylemlerle ilişkili geniş bir alan içinde düşünür. Richard Schechner ve antropolog Victor Turner arasındaki diyalog bu disiplinlerarası dönüşümün temel hatlarından biridir. ¹

Performans tiyatroyla aynı şey midir?

Hayır. Tiyatro performansın önemli biçimlerinden biridir; performans çalışmaları ise sanatsal olmayan davranışların da nasıl icra edildiğini, tekrarlandığını ve toplumsal anlam kazandığını araştırabilir. ²

Restored behavior nedir?

Schechner performansı “twice-behaved behavior” yani daha önce öğrenilmiş, prova edilmiş veya kültürel olarak aktarılmış davranış parçalarının yeniden düzenlenmesi üzerinden düşünür. Bir davranış her tekrarında aynı değildir; bağlam içinde yeniden kurulabilir. ³

Ritüel ve tiyatro nasıl ilişkilidir?

Schechner ritüel ile eğlenceyi iki tamamen ayrı kutu olarak değil, performansların farklı oranlarda taşıyabileceği eğilimler olarak inceler. Turner ise ritüelin toplumsal süreçteki dönüştürücü evreleriyle teatral süreçler arasında karşılaştırmalar kurdu. ⁴

Liminalite nedir?

Turner, van Gennep’in geçiş ritleri modelini geliştirerek liminal evreyi kişinin eski statüsünden ayrıldığı fakat yeni statüsüne henüz yerleşmediği eşik durumu olarak ele aldı. Bu aralık normal toplumsal sınıflandırmaların geçici olarak askıya alınabildiği bir dönüşüm alanıdır. ⁵

Communitas nedir?

Turner liminal süreçlerde hiyerarşik toplumsal yapının yanında geçici bir eşitlik ve ortaklık deneyiminin ortaya çıkabileceğini communitas kavramıyla tartıştı. Bu kavram her performansta otomatik birlik oluştuğu anlamına gelmez. ⁶

Liminal ve liminoid aynı mıdır?

Turner modern endüstriyel toplumların gönüllü sanat, oyun ve boş zaman pratiklerini zorunlu ritüel eşiklerden ayırmak için liminoid kavramını geliştirdi. Ayrım mutlak değildir fakat modern performansın ritüelden farklı toplumsal koşullarını düşünmeye yarar. ⁷

Sosyal drama nedir?

Turner toplumsal çatışmaları breach, crisis, redressive action ve reintegration ya da schism gibi evrelerle inceleyen “social drama” modelini geliştirdi. Tiyatro ile toplumsal drama arasında tek yönlü taklit değil karşılıklı beslenme ilişkisi düşündü. ⁸

Performing ethnography nedir?

Turner ve Schechner etnografik malzemenin yalnız okunması yerine bedensel olarak canlandırılmasının kültürel davranışı anlamada farklı bilgi üretebileceğini araştırdılar. Turner’ın Oxford’daki 1989 metni bu antropoloji-tiyatro diyaloğunu açıkça belgeler. ⁹

Gündelik hayat da performans mıdır?

Performans çalışmaları gündelik davranışın sunum, tekrar ve toplumsal rol boyutlarını araştırabilir; fakat “her şey performanstır” demek analitik ayrımları ortadan kaldırır. Daha dikkatli ifade, belirli eylemlerin “performans olarak” incelenebileceğidir. ¹⁰

Performativity ile performance aynı şey midir?

Hayır. Performativity, dil felsefesi ve daha sonra toplumsal cinsiyet kuramında eylemin yalnız bir şeyi temsil etmek yerine toplumsal gerçeklik üretmesi sorununa işaret eder. Performance studies bu tartışmayla kesişir ama iki kavram eşanlamlı değildir. ¹¹

Disiplin neden önemlidir?

Performans çalışmaları tiyatro araştırmasını antropoloji, sosyoloji, kültürel çalışmalar ve ritüel araştırmalarıyla temas ettirerek “eser” merkezli analizden olay, davranış, beden ve katılım merkezli analize doğru genişletti. ¹²

Performans kuramının temel dönüşümü, “bu gösteri ne anlatıyor?” sorusunun yanına “bu eylem burada ne yapıyor, kim tarafından nasıl tekrar ediliyor ve hangi toplumsal ilişkiyi üretiyor?” sorularını eklemesidir. ¹³