Arthur Miller: Yaşamı, Broadway ve Amerikan Sahnesindeki Kariyeri

Arthur Miller’ı yalnız “Amerikan Rüyası’nın eleştirmeni” diye anlatmak neden eksiktir?

Arthur Miller yirminci yüzyıl Amerikan tiyatrosunun merkezî oyun yazarlarından biridir; ancak kariyeri yalnız Willy Loman ve “Amerikan Rüyası” formülüyle açıklanamaz. Büyük Buhran, Broadway üretim sistemi, Elia Kazan’la yaratıcı ve siyasal çatışması, HUAC soruşturması, Marilyn Monroe ile evliliği ve yaşamının sonuna kadar süren uluslararası sahne üretimi birlikte ele alınmalıdır. ¹²

1915 Harlem: göçmen bir ailenin oğlu

Arthur Asher Miller 17 Ekim 1915’te New York’ta doğdu. Babası Isidore Miller Polonya kökenli Yahudi göçmen ailesinden gelen başarılı bir giyim üreticisiydi; annesi Augusta eğitim ve kültüre önem veriyordu. Miller çocukluğunun ilk bölümünü ekonomik güven içinde geçirdi. Bu güvenli dünyanın kısa süre içinde çökmesi, onun para, başarı ve aile sorumluluğu üzerine düşünmesinde belirleyici biyografik arka planlardan biri oldu. ³

1929 Büyük Buhran: Miller ailesinin ekonomik çöküşü

Wall Street çöküşü ve Büyük Buhran Miller ailesinin işini ve servetini ağır biçimde etkiledi; aile Manhattan’dan Brooklyn’e taşındı. Miller daha sonra ekonomik sistemin aile hayatını nasıl dönüştürdüğünü hem anılarında hem oyunlarında tekrar tekrar ele aldı. Ancak Death of a Salesmanı doğrudan aile biyografisinin şifrelenmiş kopyası saymak yerine, bu deneyimi daha geniş Amerikan ekonomik kültürüyle birleştiren dramatik dönüşüm olarak görmek gerekir. ⁴⁵

Lise sonrası çalışma yılları: üniversite parasını nasıl biriktirdi?

Miller liseyi bitirdikten sonra üniversiteye hemen giremedi. Çeşitli işlerde çalışarak para biriktirdi ve çalışma hayatının farklı kesimlerini gözlemledi. Depo ve otomobil parçaları işindeki deneyimleri daha sonra sıradan çalışanların ekonomik baskı altında nasıl yaşadığına dair sahne duyarlılığını besledi. 1934’te University of Michigan’a girmesi kariyerinin gerçek başlangıç noktası oldu. ⁶

1934–1938 Michigan: oyun yazarı Miller nasıl doğdu?

Miller University of Michigan’da gazetecilik eğitimiyle başladı, ardından İngilizce ve tiyatroya yöneldi. Öğrenci oyun yarışmaları için yazdığı metinler ödüller kazandı; Kenneth Rowe’un dramaturji dersleri onun yapı ve dramatik eylem üzerine düşünmesini etkiledi. Michigan dönemi Miller’ın profesyonel tiyatroya geçmeden önce oyun yazmayı tekrar tekrar deneyebildiği laboratuvar oldu. ⁷⁸

Federal Theatre Project Miller’ın kariyerine neden tam olarak başlayamadı?

Miller 1938’de mezun olduğunda Federal Theatre Project ile çalışma ihtimali buldu; ancak New Deal dönemi federal tiyatro programı 1939’da Kongre tarafından kapatıldı. Böylece genç dramatist doğrudan kalıcı bir devlet tiyatrosu ortamına giremedi. Radyo için yazdı, geçici işler yaptı ve Broadway’e ulaşmaya çalıştı. Bu erken dönem Amerikan tiyatrosunun ekonomik kırılganlığını ona yakından gösterdi. ⁹

1944 The Man Who Had All the Luck: ilk Broadway başarısızlığı

Miller’ın ilk Broadway oyunu The Man Who Had All the Luck yalnız birkaç temsil sonra kapandı. Bu başarısızlık onu oyun yazarlığını bırakmayı düşünmeye kadar götürdü. Daha sonraki kariyer efsanesi All My Sons ve Salesmanın hızlı başarılarını öne çıkarsa da Miller’ın profesyonel başlangıcı ciddi bir ticari yenilgiyle gerçekleşti. ¹⁰

1947 All My Sons: Broadway’de gerçek çıkış

All My Sons, savaş sırasında kusurlu uçak parçalarının sevkiyatından doğan ölüm ve sorumluluk meselesini Keller ailesi üzerinden kurdu. Elia Kazan’ın yönettiği Broadway yapımı Miller’ın ilk büyük sahne başarısı oldu ve New York Drama Critics’ Circle ödülünü kazandı. Oyun, özel aile refahı ile kamusal sorumluluk arasındaki çatışmayı Miller kariyerinin merkezine yerleştirdi. ¹¹¹²

Elia Kazan: Miller’ın en önemli erken yönetmen ortağı

Kazan, All My Sons ve Death of a Salesmanın ilk Broadway yapımlarını yönetti. Miller ile ilişkisi metin, oyunculuk ve sahne ritmi üzerine yoğun yaratıcı alışverişe dayanıyordu. Daha sonra HUAC karşısındaki farklı tercihleri dostluklarında büyük kırılma yarattı. Bu nedenle Miller-Kazan ilişkisi Amerikan tiyatrosunda estetik işbirliği ile siyasal vicdanın birbirinden ayrılamadığı nadir örneklerden biridir. ¹³

1949 Death of a Salesman: Willy Loman Broadway’e nasıl çıktı?

Death of a Salesman 10 Şubat 1949’da Broadway’de Morosco Theatre’da açıldı. Kazan yönetti, Lee J. Cobb Willy Loman’ı oynadı. Miller geçmiş ve şimdiki zamanı gerçekçi dekor değişimleriyle ayırmak yerine Willy’nin zihninde birbirine geçirerek aile hafızası, başarısızlık ve ekonomik değer ölçüsünü aynı sahne yapısında birleştirdi. Yapım büyük eleştirel ve ticari başarı kazandı. ¹⁴¹⁵

1949 Pulitzer: Salesman neden olağanüstü bir ödül sezonu yaşadı?

Oyun Pulitzer Drama Ödülü’nün yanı sıra New York Drama Critics’ Circle ve Tony gibi büyük ödüller kazandı. Bu başarı Miller’ı otuz üç yaşında Amerikan tiyatrosunun en görünür yazarlarından birine dönüştürdü. Salesmanın kalıcılığı yalnız ödüllerden gelmez; Willy’nin ekonomik başarısızlığını aile sevgisi, erkeklik, yaşlanma ve kendini kandırma ile aynı anda işlemesi farklı dönemlerde yeni yorumlara izin verdi. ¹⁶¹⁷

Willy Loman bir “küçük adam” trajedisi midir?

Miller 1949’da “Tragedy and the Common Man” yazısıyla trajedinin yalnız krallar ve yüksek statülü kahramanlara ait olmadığı görüşünü savundu. Willy’nin toplumsal konumu küçüktür ama kendi değer ve haysiyet duygusunu koruma mücadelesi Miller için trajik ölçeğe sahiptir. Bu düşünce oyunun yorum tarihinde etkili olmuş, aynı zamanda trajedi kavramını fazla genişlettiği gerekçesiyle tartışılmıştır. ¹⁸

1950’lerin başı: Miller neden siyasetin hedefi oldu?

Savaş sonrası ABD’de komünizm korkusu ve McCarthy dönemi kültür dünyasını doğrudan etkiledi. Miller sol çevrelerle temas etmiş, toplumsal konularda açıkça konuşmuş ve bazı ilerici örgütleri desteklemişti. Pasaport sorunları ve soruşturmalar giderek arttı. Bu atmosfer, The Crucibleın yazıldığı tarihsel bağlamın temelidir; ancak oyunu yalnız güncel siyasetin şifreli alegorisi olarak görmek eserin Salem malzemesiyle kurduğu daha geniş vicdan sorununu daraltır. ¹⁹²⁰

1953 The Crucible: Salem neden McCarthy döneminde yeniden sahneye geldi?

Miller 1692 Salem cadı yargılamalarını araştırdı ve tarihsel kayıtları dramatik yapı için yeniden biçimlendirdi. The Crucible suçlama, itiraf, isim verme ve toplumsal korkunun kurumsallaşmasını inceler. Broadway’de ilk yapım Salesman kadar sıcak karşılanmadı; fakat oyun kısa sürede Miller’ın en çok sahnelenen eserlerinden birine dönüştü. ²¹²²

John Proctor tarihsel kişi ile sahne karakteri arasında nasıl değişti?

Miller tarihsel olayları belgesel olarak kopyalamadı. Yaşlar, ilişkiler ve zaman çizgileri dramatik amaçlarla değiştirildi; John Proctor’un Abigail Williams ile ilişkisi oyunun kişisel ve kamusal suçlama mekanizmasını bir araya getiren merkezî kurgu haline geldi. Bu nedenle The Crucible tarihsel kaynaklardan doğan fakat kendi dramaturjik gerçekliğini kuran bir tiyatro eseridir. ²³

1955 A View from the Bridge: Brooklyn ve göçmenlik

Miller Brooklyn liman çevresindeki İtalyan-Amerikan işçi topluluğundan hareketle Eddie Carbone’un hikâyesini yazdı. İlk tek perdelik versiyonu 1955’te sahnelendi; daha sonra genişletildi. Yasadışı göç, aile otoritesi, bastırılmış arzu ve ihanet oyunun merkezindedir. Eser özellikle sonraki Avrupa ve Britanya yapımlarında Miller repertuvarının temel parçalarından biri oldu. ²⁴

1956 Marilyn Monroe: evlilik neden tiyatro biyografisinin parçasıdır?

Miller 1956’da ilk eşi Mary Slattery’den boşandı ve Marilyn Monroe ile evlendi. İlişki dünya basınının yoğun ilgisi altındaydı. Monroe’nun yıldız kimliği ile Miller’ın ciddi dramatist imgesi medyada sürekli karşılaştırıldı. Evlilik yalnız magazin ayrıntısı değildir; Miller’ın The Misfits senaryosu ve daha sonra After the Fall çevresindeki tartışmalar nedeniyle doğrudan üretim tarihine girdi. ²⁵²⁶

1956 HUAC: Miller neden isim vermeyi reddetti?

Miller House Un-American Activities Committee önünde ifade verdi. Kendi geçmiş siyasi toplantıları hakkında konuştu ancak başka kişilerin isimlerini vermeyi reddetti. Kongreye itaatsizlikten suçlandı ve 1957’de mahkûm edildi. Bu tavır, Kazan’ın 1952’de komiteye isim vermesiyle keskin karşıtlık oluşturdu ve iki sanatçının ilişkisini uzun süre belirledi. ²⁷²⁸

1958: Miller’ın mahkûmiyeti neden bozuldu?

ABD Temyiz Mahkemesi Miller’ın contempt of Congress mahkûmiyetini bozdu. Hukuki karar, komitenin sorularının ve tanıklık çağrısının usul boyutlarıyla ilgiliydi. Böylece Miller hapis cezasından kurtuldu. Olay, The Crucibleın kültürel alımlanmasını daha da güçlendirdi ve Miller’ın kamuoyundaki vicdan sahibi yazar imgesinin önemli parçası oldu. ²⁹

1961 The Misfits: Miller sinemada neden kişisel bir metin yazdı?

Miller The Misfits senaryosunu Monroe için geliştirdi. John Huston’ın yönettiği film Clark Gable, Monroe ve Montgomery Clift’i bir araya getirdi. Çekim süreci evliliğin ağır kriz yaşadığı döneme denk geldi; Miller ile Monroe 1961’de boşandı. Film, Miller’ın tiyatro dışındaki en bilinen çalışması olurken özel yaşam ile yazarlık arasındaki sınırı da kamuoyunda bulanıklaştırdı. ³⁰

1962 Inge Morath: Miller’ın uzun ikinci yaşam ortaklığı

Miller 1962’de Magnum fotoğrafçısı Inge Morath ile evlendi. Evlilik Morath’ın 2002’deki ölümüne kadar sürdü. Birlikte seyahat ettiler ve kitap projeleri ürettiler; Miller’ın Amerikan tiyatrosunun ötesinde uluslararası siyasal ve kültürel meselelerle ilişkisinde bu ortaklığın önemli yeri vardı. ³¹

1964 After the Fall: Maggie neden büyük tartışma yarattı?

After the Fall, Lincoln Center’ın ilk tiyatro sezonunda Kazan yönetiminde sahnelendi. Başkarakter Quentin’in geçmiş ilişkilerini zihinsel bir sahnede yeniden kurması, Maggie karakterinin Marilyn Monroe’ya benzerliği nedeniyle yoğun tartışma yarattı. Miller oyunun basit otobiyografik intikam olmadığını savundu; yine de özel yaşamın bu kadar tanınabilir biçimde dramatize edilmesi etik eleştirilerin merkezinde kaldı. ³²³³

Miller ile Kazan nasıl yeniden çalışabildi?

HUAC nedeniyle bozulan dostluğa rağmen Miller ve Kazan After the Fallda yeniden bir araya geldi. Bu işbirliği siyasal kırılmanın tamamen unutulduğu anlamına gelmedi. İki sanatçının ilişkisi sonraki on yıllarda Amerikan tiyatrosunda sanatçı sorumluluğu, tanıklık ve bağışlama tartışmalarının sembolik örneklerinden biri olarak kaldı. ³⁴

1964 Incident at Vichy: Holokost sahnede

Incident at Vichy Nazi işgali altındaki Fransa’da gözaltına alınmış erkeklerin kimlik kontrolünü beklediği tek mekânlı bir oyundur. Miller Yahudi kimliği, seyirci kalma, işbirliği ve sorumluluk meselelerini doğrudan Avrupa faşizmi bağlamında ele aldı. Oyun, Miller’ın Amerikan aile dramlarının çok ötesinde tarihsel ve uluslararası konularla sürekli ilgilendiğini gösterir. ³⁵

1968 The Price: Broadway’e güçlü dönüş

The Price, babalarından kalan eşyaları satmak üzere buluşan iki kardeş üzerinden aile hafızası, ekonomik tercih ve geçmişin bedelini işler. Oyun Broadway’de başarılı oldu ve Miller’ın Salesman sonrası kariyerinin yalnız siyasal alegorilerden oluşmadığını gösterdi. Aile içi hesaplaşma yine ekonomik tarih ve bireysel sorumlulukla birleşiyordu. ³⁶

1970’ler ve 1980’ler: Amerika’da görece sessizlik, Avrupa’da süreklilik

Miller yeni oyunlar yazmayı sürdürdü; ancak ABD’de erken başyapıtlarının gölgesi yeni eserlerin alımlanmasını etkiledi. Buna karşılık Britanya ve Avrupa tiyatroları Miller’ın hem eski hem yeni oyunlarına güçlü ilgi gösterdi. National Theatre ve başka kurumlarla ilişkisi onun kariyerini yalnız Broadway merkezli okumayı giderek daha yetersiz hale getirdi. ³⁷³⁸

1980 Playing for Time: televizyon ve Holokost tanıklığı

Miller Fania Fénelon’un anılarından uyarladığı Playing for Time ile Auschwitz’deki kadın orkestrasını televizyon için dramatize etti. Proje tarihsel tanıklığın dramatik uyarlaması konusunda tartışmalar yarattı. Miller’ın farklı medya biçimlerine yönelmesi ve Holokost konusuna tekrar dönmesi, geç kariyerinin önemli çizgilerinden biridir. ³⁹

1980’ler–1990’lar: geç oyunlar neden yeniden değerlendiriliyor?

The American Clock, Broken Glass, Mr. Peters’ Connections ve başka geç eserler erken Miller kadar sürekli popüler olmadı. Buna rağmen bu oyunlar Büyük Buhran, Yahudi kimliği, yaşlanma, hafıza ve tarihsel sorumluluk konularını yeni biçimlerle sürdürdü. Bigsby’nin geç dönem biyografisi Miller’ın üretiminin seksenli ve doksanlı yaşlarında da kesilmediğini gösterir. ⁴⁰⁴¹

1999 Broadway Salesman canlanması: elli yıl sonra aynı oyun neden çalıştı?

Death of a Salesmanın ellinci yıl Broadway canlanması yeni kuşak seyirciler ve oyuncularla büyük başarı kazandı. Bu ve sonraki yapımlar Willy Loman’ın yalnız 1940’ların satış kültürüne ait olmadığını; iş güvencesi, yaşlanma, borç, aile beklentisi ve erkeklik gibi sorunlarla yeni dönemlerde yeniden okunabildiğini gösterdi. ⁴²

Başlıca oyunları: kariyer kronolojisi

The Man Who Had All the Luck (1944), All My Sons (1947), Death of a Salesman (1949), The Crucible (1953), A View from the Bridge, After the Fall (1964), Incident at Vichy, The Price (1968), The American Clock, Broken Glass ve geç oyunlar Miller’ın yaklaşık altmış yıllık sahne kariyerinin ana duraklarıdır. ⁴³⁴⁴

Miller’ın oyunlarında baba-oğul çatışması neden sürekli geri gelir?

Joe ve Chris Keller, Willy ve Biff Loman gibi ilişkilerde babanın kurduğu başarı veya ahlak düzeni oğul tarafından sınanır. Bu tekrar yalnız Miller’ın kendi babasıyla ilişkisine indirgenemez. Oyunlarda kuşak çatışması, ekonomik sistemin ve tarihsel kararların aile içinde nasıl miras bırakıldığını görünür kılan dramatik araçtır. ⁴⁵

Miller’ın kadın karakterleri gerçekten ikincil midir?

Linda Loman, Elizabeth Proctor, Beatrice, Maggie ve Sylvia Gellburg gibi karakterler uzun süre erkek kahramanların çevresinde okunmuştur. Güncel sahnelemeler bu rollerdeki ahlaki karar, ekonomik emek ve aile içi güç boyutlarını daha görünür hale getirir. Miller repertuvarının yeniden sahnelenmesi, klasikleşmiş karakter hiyerarşilerini de sürekli yeniden tartışmaya açmaktadır. ⁴⁶

Miller neden uluslararası bir politik figüre dönüştü?

Miller PEN International’da aktif görevler üstlendi, ifade özgürlüğü ve baskı altındaki yazarlarla ilgili kampanyalara katıldı ve farklı ülkelerde siyasal meseleler üzerine konuştu. HUAC deneyimi onun için yalnız geçmişte kalmış kişisel bir olay olmadı; sanatçıların devlet, sansür ve kamusal sorumluluk karşısındaki konumunu yaşam boyu izledi. ⁴⁷

10 Şubat 2005: Miller’ın ölümü

Arthur Miller 10 Şubat 2005’te Connecticut’taki evinde doksan yaşında öldü. Ölüm tarihi, Death of a Salesmanın 1949 Broadway açılışının yıldönümüne denk geliyordu. Son yıllarına kadar yazdı ve tiyatro çalışmalarına katıldı. Böylece kariyeri Büyük Buhran’dan yirmi birinci yüzyılın başına uzanan Amerikan tarihinin olağanüstü geniş bir bölümünü kapsadı. ⁴⁸⁴⁹

Arşivler Miller’ın çalışma biçimi hakkında ne gösteriyor?

Harry Ransom Center’daki Arthur Miller Papers; elyazmaları, taslaklar, günlükler, mektuplar ve yapım belgeleriyle oyunların tamamlanmış metinden önceki çok sayıda aşamasını araştırmaya açar. Bu malzeme Miller’ın “mesaj” yazıp sahneye aktaran didaktik bir yazar değil, metinlerini prova, yönetmen ve tarihsel bağlam içinde sürekli yeniden düşünen bir dramatist olduğunu gösterir. ⁵⁰

2026’da Miller neden hâlâ dünya repertuvarında?

Salesman, The Crucible, All My Sons ve A View from the Bridge farklı ülkelerde yeniden sahnelenmeye devam eder; çünkü aile sorumluluğu, ekonomik değer, göç, toplumsal korku ve isim verme baskısı yalnız tek bir Amerikan dönemine kapanmaz. Yeni oyuncu dağılımları ve yönetmen yorumları eserlerin ırk, sınıf ve göç boyutlarını da farklı biçimlerde görünür hale getirmektedir. ⁵¹⁵²

Sonuç: Arthur Miller’ın tiyatro tarihindeki asıl yeri

Miller’ın kariyeri “Amerikan Rüyası’nı eleştiren Salesman yazarı” etiketinden çok daha geniştir. Büyük Buhran’ın ekonomik çöküşünü yaşayan gençten Broadway dramatistine; Kazan’la büyük başarılardan HUAC kırılmasına, Monroe ile kamusal özel hayattan Holokost ve ifade özgürlüğü çalışmalarına, Avrupa sahnelerindeki geç dönem üretiminden doksan yaşına kadar süren yazarlığa uzanır. Kalıcı gücü, kamusal tarih ile aile içindeki en özel kararların birbirinden ayrı olmadığını sahnede gösterebilmesidir. ⁵³⁵⁴