Antonin Artaud ve Vahşet Tiyatrosu: Beden, Duyular, Mekân ve Temsil Krizi

Antonin Artaud’nun “Vahşet Tiyatrosu” 20. yüzyıl sahne düşüncesinin en etkili ve en sık yanlış anlaşılan projelerinden biridir. “Cruelty” sözcüğü nedeniyle kuram çoğu zaman kan, fiziksel işkence veya seyirciye saldırı fikrine indirgenir. Oysa Artaud’nun cruelty kavramı daha geniştir: tiyatronun insanı alışkanlıklarından sarsarak yaşamın zorunlulukları, çatışmaları ve bastırılmış kuvvetleriyle yüzleştiren yoğun bir eyleme dönüşmesini amaçlar. ¹

Vahşet Tiyatrosu şiddet tiyatrosu mudur?

Basit anlamda hayır. Artaud fiziksel şiddet imgelerini dışlamaz; fakat cruelty’yi sadizm veya kanlı gösteriyle eşitlemez. Kavram disiplin, zorunluluk, yoğunluk ve yaşamın acımasız kuvvetleriyle yüzleşme anlamlarını da taşır. ²

Artaud neye karşı çıkıyordu?

Artaud, tiyatronun psikolojik diyalog ve edebî metnin hizmetkârına dönüşmesine karşı çıktı. Seyircinin birkaç karakterin özel hayatını güvenli mesafeden izlediği “peeping Tom” modelinin tiyatronun canlı ve fiziksel gücünü körelttiğini savundu. ³

Tiyatro neden “veba” gibidir?

Artaud’nun ünlü veba metaforunda tiyatro toplumsal bedenin bastırdığı çatışmaları yüzeye çıkaran bulaşıcı bir kriz gibi düşünülür. Amaç hastalık üretmek değil; normal düzenin altında saklanan kuvvetleri açığa çıkaran kolektif bir sarsıntı yaratmaktır. ⁴

Dil neden yeterli değildir?

Artaud konuşma dilini tamamen yok etmeyi değil, tiyatronun yalnız sözcüklerin mantığına bağımlı olmasına son vermeyi ister. Ses, çığlık, ritim, ton, ışık, nesne, beden ve mekânsal hareket sözcük kadar güçlü anlam ve etki araçları olabilir. ⁵

Artaud metne karşı mıydı?

“Artaud metni reddetti” ifadesi fazla kaba bir özet olur. Onun asıl itirazı tiyatronun edebî metni kutsal merkez kabul etmesine yöneliktir. Sözcük sahnenin diğer maddi ve duyusal dilleriyle yeniden ilişkilendirilmelidir. ⁶

Seyirci nerede durur?

Artaud geleneksel sahne-salon ayrımını parçalamayı düşünür. Seyircinin eylem tarafından çevrelenmesi, ses ve hareketin farklı yönlerden gelmesi ve performansın fiziksel alanına dahil edilmesi pasif görsel mesafeyi bozar. ⁷

Dördüncü duvara ne olur?

Artaud’nun projesi natüralist dördüncü duvarın güvenli gözlem rejimiyle bağdaşmaz. Seyirci kapalı bir kurmaca odasını uzaktan seyretmek yerine performansın duyusal kuvvetleri içinde konumlandırılır. ⁸

Mekân neden dramaturjinin parçasıdır?

Artaud için tiyatro mekânı dekorun yerleştirildiği boş kap değildir. Oyuncu ile seyirci arasındaki uzaklık, sesin yönü, ışığın yoğunluğu ve bedenlerin dolaşımı performansın anlamını doğrudan üretir. ⁹

Ses ve gürültü neden önemlidir?

Ses yalnız sözcüğün taşıyıcısı değildir. Ton, titreşim, tekrar, müzik ve gürültü seyircinin bedenine kavramsal açıklamadan önce ulaşabilir. Artaud tiyatronun sinir sistemi ve duyular üzerinde doğrudan etkisini araştırır. ¹⁰

Ritüel Artaud için ne ifade eder?

Artaud Batı’nın psikolojik-edebî tiyatrosunun ötesinde törensel, mitik ve kolektif performans biçimlerine ilgi duydu. Ancak onun farklı kültürlere ilişkin okumaları kendi modernist projesi tarafından biçimlendirilmişti; bunları söz konusu geleneklerin tarafsız etnografik açıklamaları saymak doğru değildir. ¹¹

Balinese Theatre neden önemlidir?

1931 Paris Colonial Exposition’da izlediği Bali performansı Artaud’ya beden, ritim, kostüm, jest ve müziğin sözel metinden bağımsız bir sahne dili kurabileceğini düşündüren önemli karşılaşmalardan biri oldu. Bununla birlikte güncel eleştiri bu karşılaşmanın kolonyal sergileme bağlamını da hesaba katmalıdır. ¹²

Les Cenci kuramın uygulaması mıydı?

Artaud 1935’te Les Cenciyi Vahşet Tiyatrosu ilkelerini uygulama girişimi olarak sahneledi. Yapım kalıcı ticari başarı sağlamadı; Artaud’nun teorik etkisinin büyüklüğü ile kendi yönetmenlik kariyerindeki sınırlı başarı arasında dikkat çekici bir gerilim vardır. ¹³

Artaud başarısız bir yönetmense neden bu kadar önemli?

Çünkü etkisi belirli başarılı prodüksiyonlardan çok tiyatronun ne olabileceğine ilişkin radikal düşünsel önerilerinden doğdu. Oxford’un birincil metin edisyonu da Artaud’nun yaşamındaki sahne başarısızlığına karşın ölümünden sonraki etkisinin olağanüstü büyüklüğünü vurgular. ¹⁴

Artaud psikolojiyi tamamen reddeder mi?

Artaud özellikle Racine sonrası psikolojik tiyatronun bireysel karakter çözümlemelerine sıkışmasına karşıdır. Onun hedefi insan deneyimini kişisel psikolojinin ötesinde beden, mit, korku, arzu ve kolektif kuvvetler düzeyinde araştırmaktır. ¹⁵

Artaud ile Brecht birbirinin karşıtı mı?

Sıklıkla Brecht akıl ve tarihsel analiz, Artaud beden ve duyusal şok kutuplarına yerleştirilir. Bu karşılaştırma yararlıdır fakat ikisini basit zıtlık haline getirmek eksiktir. Her ikisi de burjuva yanılsamacı tiyatrosunu ve pasif seyirciliği farklı yöntemlerle dönüştürmeye çalıştı. ¹⁶

Artaud Grotowski ve Brook’u etkiledi mi?

Artaud’nun beden, ritüel, mekân ve seyirci üzerine düşünceleri 1960’ların deneysel tiyatrosunda güçlü yankı buldu. Grotowski ve Peter Brook gibi yönetmenler onun sorularını farklı yöntemlerle yeniden ele aldılar; ancak onların tiyatroları Artaud’nun programının basit uygulamaları değildir. ¹⁷

Postdramatik tiyatroya giden hatta yeri nedir?

Artaud’nun sözel dramatik metnin egemenliğini kırma, performansın maddi unsurlarını bağımsızlaştırma ve dördüncü duvarı parçalama girişimleri sonraki performans ve postdramatik tiyatro tartışmalarının önemli tarihsel öncüllerindendir. ¹⁸

Artaud bugün nasıl okunmalı?

Onu yalnız “seyirciyi şoke edin” talimatına indirgemeden; aynı zamanda kolonyal bağlamlarını, beden ve ötekilik hakkındaki sorunlu modernist varsayımlarını da eleştirel biçimde değerlendirmek gerekir. Kuramının gücü, tiyatronun duyusal ve maddi kapasitesini radikal biçimde yeniden düşünmesindedir. ¹⁹

Sonuç: Tiyatro düşünceden önce bedene ulaşabilir mi?

Artaud’nun projesinin merkezinde tiyatronun yalnız bir hikâyeyi anlamak için izlenen temsil olmadığı fikri vardır. Ses, ışık, beden, mekân ve ritim seyircinin algısını fiziksel olarak yeniden düzenleyebilir.

Vahşet Tiyatrosu’nun kalıcı sorusu “ne kadar şiddet gösterebiliriz?” değil, “tiyatro seyircinin bütün varlığını ne kadar derinden harekete geçirebilir?” sorusudur. ²⁰